جلسه اول

أعوذ بالله من الشيطان الرجيم.

بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبي القاسم المصطفى محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد، وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين، من الآن إلى قيام يوم الدين.

شرح خطبه شصت‌وچهارم نهج‌البلاغه

خدای متعال این توفیق را به ما عنایت فرمود که امشب خطبه شصت‌وچهارم نهج‌البلاغه را بخوانیم و مطالبی درباره آن عرض کنیم. این خطبه را در سه بخش و سه جلسه مطرح می‌کنیم. جلسه اول جنبه مقدماتی دارد. در این مقدمه، حضرت به شش مطلب و شش دستور اشاره می‌کنند.

۱. تقوا پیشه کردن

نکته اول این است: «اتقوا الله عباد الله». «عباد الله» منادا است؛ یعنی «یا عباد الله»، ای بندگان خدا. در این ندا، «یا» حذف شده است. معنای عبارت این است: ای بندگان خدا، تقوا پیشه کنید.

در آیات قرآن بسیار به تقوا سفارش و بر آن تأکید شده است:

﴿ إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِندَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ ﴾

باكرامت‌ترین شما نزد خداوند، باتقواترین شماست.

﴿ وَتَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَيْرَ الزَّادِ التَّقْوَىٰ ﴾

برای خود توشه فراهم کنید که بهترین توشه، تقواست.

ملاک کرامت، تقواست؛ هرکس تقوای بیشتری داشته باشد، نزد خداوند گرامی‌تر است.

﴿ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِن تَتَّقُوا اللَّهَ يَجْعَل لَّكُمْ فُرْقَانًا ﴾

اگر تقوای خدا را پیشه کنید، خداوند برای شما نیروی تشخیص حق از باطل قرار می‌دهد.

«فرقان» یعنی چیزی که میان حق و باطل جدایی می‌اندازد. انسان باتقوا خوب می‌فهمد حق چیست و باطل کدام است.

﴿ وَمَن يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَل لَّهُ مَخْرَجًا ۝ وَيَرْزُقْهُ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُ ﴾

هرکس تقوای خدا را پیشه کند، خداوند برای او راه بیرون‌شدن از گرفتاری قرار می‌دهد و از جایی که گمان نمی‌کند روزی‌اش می‌رساند.

هرکس تقوا پیشه کند، خداوند در گرفتاری‌ها راهی برای بیرون‌آمدن به او نشان می‌دهد و از جایی که قابل محاسبه و پیش‌بینی نیست، روزی‌اش را می‌رساند. آیات مربوط به تقوا فراوان است. اینجا امیرالمؤمنین (ع) نخستین دستور را چنین بیان می‌فرمایند: «اتقوا الله عباد الله».

تقوا یعنی چه؟ این‌همه سفارش و تأکید بر تقوا برای چیست؟ گفتیم که «تقوا» از «وقایه» می‌آید و معنای محافظت و نگهداری دارد. «اتقوا الله» یعنی خدا را برای خودتان نگه دارید؛ از خدا مواظبت کنید. تقوا به معنای ترسیدن نیست.

فرض کنید یک خروار گردو دارید، اما همه گردوها پوچ‌اند و مغزی ندارند. چنین گردوهایی چه ارزشی دارند؟ به کار نمی‌آیند و کسی آن‌ها را نمی‌خرد. گردوی توخالی سروصدا دارد، اما درونش هیچ نیست.

تقوا، مغز اعمال است. انسان هرقدر هم عمل انجام دهد، اگر اعمالش بدون تقوا باشد، مثل گردوی توخالی است؛ سروصدا دارد، اما مغزی در آن نیست. پس ارزش اعمال به تقواست. در قرآن آمده است:

﴿ إِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِينَ ﴾

خداوند تنها از پرهیزگاران می‌پذیرد.

اعمال وقتی پذیرفته می‌شوند که همراه با تقوا باشند. انسان ممکن است در سراسر عمر خود عبادت‌ها و اطاعت‌های بسیاری انجام دهد، اما اگر این اعمال بی‌مغز و بدون تقوا باشند، ارزشی ندارند. بنابراین، نخستین دستور امیرالمؤمنین (ع) این است: «اتقوا الله عباد الله».

۲. پیشی گرفتن از مرگ با اعمال

دستور دوم حضرت این است: «وبادروا آجالکم بأعمالکم». «بادروا» دو معنا دارد: گاهی به معنای شتافتن است، مانند «بادروا إلى الصلاة»، یعنی به نماز بشتابید؛ و گاهی به معنای سبقت گرفتن است. در اینجا معنای دوم مقصود است.

«آجال» جمع «أجل» و به معنای مرگ‌هاست. «بادروا آجالکم» یعنی با اعمالتان از مرگ خود پیشی بگیرید. گویی امیرالمؤمنین (ع) مسابقه‌ای را پیش روی ما قرار می‌دهند؛ مسابقه‌ای میان انسان و مرگ. کاری کنید که جلوتر از مرگ باشید و مرگ ناگهان سراغتان نیاید، درحالی‌که کارهایتان ناتمام مانده و کاری انجام نداده‌اید.

مقصد انسان در زندگی چیست؟ کمال و تقرب به خدا. انسان می‌خواهد خود را به خدا نزدیک کند و این کار با اعمال انجام می‌شود. هدف اصلی ما تقرب به خداست و هر عملی را با نیت «قربةً إلى الله» انجام می‌دهیم. پس کاری کنید که پیش از آنکه مرگ سراغتان بیاید، به مقصدتان برسید؛ یعنی با اعمال صالح خود به قرب الهی دست پیدا کنید.

در آیه کریمه می‌فرماید:

﴿ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَنفِقُوا مِمَّا رَزَقْنَاكُم مِّن قَبْلِ أَن يَأْتِيَ يَوْمٌ لَّا بَيْعٌ فِيهِ وَلَا خُلَّةٌ وَلَا شَفَاعَةٌ ﴾

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، از آنچه روزی شما کرده‌ایم انفاق کنید، پیش از آنکه روزی فرا رسد که در آن نه دادوستدی است، نه دوستی و نه شفاعتی.

انفاق کنید، پیش از آنکه آن روز فرا برسد؛ روزی که دیگر دستتان از همه‌چیز کوتاه است و نه معامله‌ای در کار است، نه دوستی و نه شفاعتی. این هم به معنای پیشی گرفتن از اجل است: پیش از آنکه آن روز برسد، انفاق کنید.

پس دستور دوم حضرت این است: با اعمال صالح خود از مرگ پیشی بگیرید و خود را پیش از رسیدن آن به هدفتان برسانید.

۳. خریدن آنچه باقی می‌ماند

دستور سوم حضرت این است: «وابتاعوا ما يبقى لكم بما يزول عنكم». «ابتاعوا» یعنی بخرید؛ در برابر چیزی که از شما زایل می‌شود، آنچه را برایتان باقی می‌ماند بخرید. متاع دنیا و همه امکانات آن فانی و ناپایدار است. آنچه را ناپایدار است بدهید و چیزی پایدار بخرید. این توصیه حضرت است: با خدا معامله کنید.

در آیه ۱۱۱ سوره توبه می‌فرماید:

﴿ إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَىٰ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُم بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ ﴾

خداوند جان‌ها و اموال مؤمنان را در برابر بهشت از آنان خریده است.

﴿ فَاسْتَبْشِرُوا بِبَيْعِكُمُ الَّذِي بَايَعْتُم بِهِ ﴾

در یک سوی معامله، شما فروشنده‌اید و خدا خریدار. خداوند جان‌ها و اموال مؤمنان را می‌خرد و در برابر آن بهشت را قرار می‌دهد.

در آیه دهم سوره صف نیز می‌فرماید:

﴿ يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَىٰ تِجَارَةٍ تُنجِيكُم مِّنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ ﴾

آیا شما را به تجارتی راهنمایی کنم که از عذابی دردناک نجاتتان دهد؟

این تجارت، جهاد در راه خداست:

﴿ وَتُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنفُسِكُمْ ﴾

دنیا جای جهاد است و ما در دنیا کاری جز جهاد نداریم؛ هم جهاد اکبر و هم جهاد اصغر. آنچه به‌عنوان جهاد در جبهه می‌بینیم، جهاد اصغر است. جهاد اکبر، مبارزه با نفس است؛ اینکه انسان اسیر هوای نفس نشود و خدا را فراموش نکند.

پس ما پیوسته در حال جهادیم و جان و مال و زندگی خود را در راه خدا می‌گذاریم. این معامله، بهترین معامله است. با اینکه جهاد واجب است، آیه شریفه آن را به‌عنوان تجارتی معرفی می‌کند که انسان را نجات می‌دهد و در آن زیان نیست. دستور سوم حضرت این است: «ابتاعوا ما يبقى لكم بما يزول عنكم»؛ آنچه را باقی است، در برابر آنچه از شما زایل می‌شود بخرید.

۴. آماده کوچ شدن

دستور چهارم حضرت این است: «وترحلوا فقد جد بكم». «ترحّلوا» یعنی کوچ کنید؛ بار سفر ببندید. کوچ‌کردن را شوخی نگیرید. کاروان آماده حرکت است و دارد می‌رود؛ خودتان را برای کوچ آماده کنید و رفتن را جدی بگیرید.

۵. آماده بودن برای مرگ

دستور پنجم این است: «واستعدوا للموت فقد أظلكم»؛ برای مرگ آماده شوید، زیرا مرگ بر سرتان سایه انداخته است. «أظلّ» یعنی سایه افکندن. این تعبیر کنایه از نزدیک‌بودن مرگ است. چیزی که از انسان دور باشد، بر سر او سایه نمی‌اندازد. مرگ آن‌قدر به شما نزدیک است که ممکن است لحظه‌ای دیگر، ساعتی دیگر یا زمانی نامعلوم سراغتان بیاید. پس آماده باشید.

در روایتی از امام صادق (ع)، پرسیده می‌شود چرا زمان مرگ انسان معلوم نیست. مرگ انسان مجهول است؛ چون اگر انسان زمان مرگش را می‌دانست، دانستن آن برایش زیان‌هایی داشت. اگر کسی بداند پنجاه سال دیگر می‌میرد، ممکن است با خود بگوید هنوز فرصت دارم و کارهای خوب را به بعد موکول کند. اما اگر بداند ده روز دیگر یا فردا می‌میرد، ممکن است از اندوه تاب نیاورد. از سوی دیگر، دانستن اینکه مرگ دیرتر می‌رسد، می‌تواند فرصتی برای گناه‌کردن در نظر او پدید آورد. بنابراین، خدای متعال زمان مرگ را برای انسان مبهم گذاشته است و در این ندانستن حکمتی وجود دارد.

در هر صورت، مرگ سراغ انسان می‌آید و سایه‌اش بر سر ماست. حواسمان باشد و خود را آماده کنیم.

۶. بیدار شدن از هشدارها

دستور ششم حضرت این است: «وكونوا قوماً صيح بهم فانتبهوا»؛ از کسانی باشید که صدایشان زدند و بیدار شدند. بعضی‌ها را هرقدر صدا می‌زنند، متوجه نمی‌شوند؛ اما بعضی با یک صدا بیدار می‌شوند. مانند بعضی از پدرها و مادرها که فرزندشان را برای نماز صبح صدا می‌زنند، اما او بیدار نمی‌شود و دوباره به خواب می‌رود. امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند از آن کسانی باشید که وقتی صدایشان می‌زنند، بیدار می‌شوند و متوجه می‌شوند.

حضرت ادامه می‌فرمایند: «وعلموا أن الدنيا ليست لهم بدار فاستبدلوا»؛ بیدار شدند و دانستند که دنیا خانه آنان نیست. در حدیث آمده است:

خُلِقْتُمْ لِلْبَقَاءِ لَا لِلْفَنَاءِ

برای ماندن آفریده شده‌اید، نه برای فنا شدن.

ما خانه‌ای باقی و خانه‌ای فانی داریم. این دنیا خانه فانی است و خانه باقی، آخرت است. انسان برای خانه باقی آفریده شده، نه خانه فانی.

حس جاودانگی، کمال‌طلبی، توجه و کنجکاوی، و دیگر احساس‌ها و ملکاتی که خداوند در درون انسان قرار داده، نشانه آن است که انسان برای جای دیگری است. علاقه به جاودانگی و عشق به همیشگی‌بودن، با دنیایی که ذاتش فناست سازگار نیست. پس انسان برای این دنیا نیست.

از کسانی باشید که با شنیدن هشدارها متوجه می‌شوند و می‌فهمند دنیا خانه‌شان نیست. آنان دنیا را خانه خود انتخاب نمی‌کنند و به‌جای آن، آخرت را برمی‌گزینند.

سپس حضرت می‌فرمایند: «فإن الله سبحانه لم يخلقكم عبثاً»؛ خداوند متعال شما را بیهوده نیافریده است.

انسان بیهوده آفریده نشده است

خداوند شما را برای آن نیافریده که چند روزی در این دنیای فانی باشید و بعد، بی‌هیچ حسابی، شما را بردارند و بگویند: برخیزید و بروید. انسان بیهوده آفریده نشده و بی‌تکلیف هم نیست. ما در این دنیا وظیفه داریم.

وَمَا بَيْنَ أَحَدِكُمْ وَبَيْنَ الْجَنَّةِ وَالنَّارِ إِلَّا الْمَوْتُ أَنْ يَنْزِلَ بِهِ، وَإِنَّ غَايَةً تَنْقُصُهَا اللَّحْظَةُ، وَتَهْدِمُهَا السَّاعَةُ، لَجَدِيرَةٌ بِقِصَرِ الْمُدَّةِ

میان هیچ‌یک از شما و بهشت و جهنم فاصله‌ای جز مرگ نیست؛ مرگی که بر انسان فرود می‌آید. و غایتی که هر لحظه از آن می‌کاهد و هر ساعت آن را ویران می‌کند، سزاوار آن است که مدت آن کوتاه شمرده شود.

فاصله ما با بهشت یا جهنم، مرگ است. به‌محض اینکه انسان بمیرد، وارد بهشت یا جهنم می‌شود. در روایت نیز آمده است:

الْقَبْرُ إِمَّا رَوْضَةٌ مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ أَوْ حُفْرَةٌ مِنْ حُفَرِ النَّارِ

قبر یا باغی از باغ‌های بهشت است یا گودالی از گودال‌های آتش.

پس فاصله ما با بهشت و جهنم فقط مرگ است؛ دیگر فاصله‌ای نداریم. انسان بیهوده آفریده نشده است.

مدت زندگی انسان ممکن است در یک لحظه به پایان برسد. ما از عمرمان با واحدهایی مثل ساعت و روز و سال یاد می‌کنیم و می‌گوییم یک ساعت یا یک سال گذشت؛ درحالی‌که ممکن است در لحظه‌ای دیگر اصلاً زنده نباشیم. امیرالمؤمنین (ع) در حکمت ۷۴ می‌فرمایند:

نَفَسُ الْمَرْءِ خُطَاهُ إِلَى أَجَلِهِ

نَفَس‌های انسان، گام‌های او به سوی مرگش هستند.

هر نفسی که انسان می‌کشد، گامی به سوی مرگ است. عمر را باید لحظه‌به‌لحظه حساب کرد؛ نه اینکه تصور کنیم یک سال یا حتی یک ساعت چیزی نیست. اگر به انسان بگویند چهل سال از عمرت را بده، قبول نمی‌کند؛ اما شاید بگوید یک ساعت اشکالی ندارد، می‌نشینیم و تفریح می‌کنیم. درحالی‌که باید برای همان یک لحظه هم ارزش قائل شد.

الْفُرْصَةُ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ، فَانْتَهِزُوا فُرَصَ الْخَيْرِ

فرصت مانند ابر می‌گذرد؛ پس فرصت‌های نیک را غنیمت بشمارید.

ارزش لحظه‌های عمر

برای لحظه‌های عمر باید بسیار ارزش قائل شد. در این‌باره دو داستان نقل می‌کنم.

مرحوم شهید آیت‌الله قدوسی، مؤسس مدرسه حقانی قم، داماد علامه طباطبایی بود. از ایشان نقل کرده‌اند که علامه طباطبایی هنگام نوشتن تفسیر المیزان، هرچند صفحه‌ای را که آماده می‌کردند، برای چاپ به چاپخانه می‌بردند. روزی آیت‌الله قدوسی دیدند که نقطه‌های نوشته را نگذاشته‌اند و به علامه گفتند: «آقا، نقطه‌های این صفحه‌ها را نگذاشته‌اید.»

علامه فرمودند: «یک آدم بیکار پیدا کنید تا نقطه‌هایش را بگذارد؛ من فرصت نمی‌کنم.» ایشان مرتب می‌نوشتند. بعد هم محاسبه کردند که نقطه‌گذاری هر صفحه سه دقیقه وقت می‌گیرد و گفتند: «برای من سه دقیقه هم زیاد است. کسی را پیدا کنید که نقطه‌ها را بگذارد.»

این نشان می‌دهد که ایشان چه اندازه برای وقت ارزش قائل بودند. هر لحظه‌ای که صرف نقطه‌گذاری می‌شد، از وقت نوشتنشان کم می‌کرد. در گذشته بسیاری از نوشته‌ها بی‌نقطه بود و اهل فن آن‌ها را می‌خواندند؛ اگر نقطه‌گذاری لازم بود، کسی دیگر می‌توانست آن کار را انجام دهد.

اما ما ساعت‌ها وقتمان را در فضای مجازی، پای تلویزیون و سریال می‌گذرانیم و به‌آسانی آن را از دست می‌دهیم. انسان با استفاده از وقت و ارزش‌گذاشتن برای لحظه‌های عمرش به کمال می‌رسد.

داستان دیگر از مرحوم ملا احمد نراقی است؛ از بزرگان علم اخلاق و نویسنده کتاب معروف معراج‌السعاده که در حوزه خوانده و تدریس می‌شد. ایشان وقتی از کارهای علمی و بحث‌های اخلاقی خسته می‌شدند، شعر می‌گفتند. مثنوی طاقدیس ایشان، مجموعه‌ای از اشعار زیبا و پرمعنای اخلاقی است.

در یکی از داستان‌های این مثنوی، از مردی طرار از اهل دوان می‌گوید که به دکان بقالی رفت و سراغ قیمت گردوها را گرفت:

بود یکی طرّار از اهل دوانرفت تا دکان بقالی روان

پس به آن بقال گفت ای ارجمندگردکانت را هزار گو به چند؟

گفت ده درهم، هزار ای مشتریزودتر درهم بده گر می‌خری

گفت صد باشد به چند این گردکان؟گفت یک درهم بهای آن بدان

گفت با من بگو ده گردکان به چندگفت عشر درهم ای ارجمند

گفت چه بود قیمت یک گردکان؟گفت او را نیست قیمت ای فلان

گفت یک گردو عطا فرما به منداد او را از گردکانی بی‌سخن

باز کرد از او یکی دیگر طلبخواجه او را داد بی‌شور و شغب

لیکن ای کودن ببین بی‌قیل‌وقالمی‌دهی مفت از کف خود ماه و سال

مرد، یک گردو گرفت و رفت؛ بعد برگشت و یکی دیگر خواست. باز هم برگشت و گردوی دیگری گرفت. سرانجام بقال فهمید که او می‌خواهد گردوهایش را یکی‌یکی ببرد. ملا احمد نراقی در ادامه می‌گوید: «ای کودن، ببین چگونه بی‌سروصدا ماه و سالت را مفت از دست می‌دهی.»

ماه و سال ما همین‌طور، لحظه‌به‌لحظه می‌گذرد. همان‌طور که آن مرد گردوها را یکی‌یکی می‌گرفت تا سرانجام همه هزار گردو را ببرد، عمر انسان هم لحظه‌به‌لحظه سپری می‌شود. باید برای لحظه‌های عمر ارزش قائل شد؛ نه اینکه بگوییم یک سال گذشت، مهم نیست و سال دیگر به فکر می‌افتم، یا امروز گذشت و فردا به فکر خواهم بود.

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند:

مَنْ سَاوَى يَوْمَاهُ فَهُوَ مَغْبُونٌ

هر کس دو روزش یکسان باشد، زیان کرده است.

اگر امروز ما با دیروزمان یکسان باشد و هیچ رشد معنوی نکرده باشیم، زیان کرده‌ایم. باید حتی لحظه‌ها را هم با یکدیگر بسنجیم و در هر لحظه رشد کنیم.

این بخش نخست از خطبه بود که امشب مطرح کردیم. ان‌شاءالله بخش دوم را در جلسه آینده بیان می‌کنیم. از خدا می‌خواهیم توفیق دهد این نکات و دستورهای شش‌گانه امیرالمؤمنین (ع) را مورد توجه قرار دهیم و فراموش نکنیم.

وصلى الله على محمد وآل محمد. اللهم صل على محمد وآل محمد.