جلسه اول(تنها جلسه)

أعوذ بالله من الشيطان الرجيم. بسم الله الرحمن الرحيم. الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبي القاسم المصطفى محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد، وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين، من الآن إلى قيام يوم الدين.

خطبه ۷۷ نهج‌البلاغه

موضوع بحث ما در این جلسه، خطبه ۷۷ نهج‌البلاغه امیرالمؤمنین (ع) است. سید رضی (ره) عنوان این خطبه را چنین آورده است: «وَمِنْ كَلَامٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ»؛ یعنی یکی از فرمایش‌های حضرت. این سخن در زمانی بیان شد که سعید بن عاص، حق حضرت را نداد.

این خطبه را پیش از سید رضی نیز بزرگان نقل کرده‌اند؛ از جمله ابوالفرج اصفهانی (ره) در کتاب الأغانی. ابتدا اصل جریان را بیان می‌کنم و سپس به توضیح آن می‌پردازم.

ماجرای هدیهٔ سعید بن عاص

در زمان حکومت عثمان، سعید بن عاص والی کوفه بود. او که از بنی‌امیه بود، هدایایی برای بزرگان مدینه می‌فرستاد. واسطهٔ رساندن هدایا، حارث بن حبیبش بود. سعید بن عاص به او گفت: وقتی هدیهٔ امیرالمؤمنین (ع) را می‌بری، به ایشان بگو که سهمی که برای شما در نظر گرفته‌ام، کمی کمتر از سهم عثمان است؛ سهم شما هم بسیار زیاد است. به این ترتیب می‌خواست بر امیرالمؤمنین (ع) منت بگذارد که از بیت‌المال سهم زیادی به ایشان داده است.

حارث بن حبیبش به مدینه رفت و هدیه را به حضرت رساند. حضرت نیز در پاسخ به سخن او این فرمایش را بیان کردند. بنابراین، خطبهٔ ۷۷ در پاسخ به سخن حارث بن حبیبش است که هدیهٔ سعید بن عاص را آورده بود.

معنای «يُفَوِّقُونَنِي تَرَاثَ مُحَمَّدٍ»

حضرت در این خطبه می‌فرمایند:

إِنَّ بَنِي أُمَيَّةَ لَيُفَوِّقُونَنِي تُرَاثَ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ تَفْوِيقًا، وَاللَّهِ لَئِنْ بَقِيتُ لَهُمْ لَأَنْفُضَنَّهُمْ نَفْضَ اللَّحَّامِ الْوِذَامَ التُّرْبَةَ.

این خطبه دو جمله دارد. جملهٔ نخست چنین است: بنی‌امیه میراث پیامبر (ص) را قطره‌چکانی به ما می‌دهند. مقصود از «تراث محمد» همان میراث پیامبر است که به امیرالمؤمنین (ع) و حضرت زهرا (س) می‌رسید و آن را غارت و چپاول کردند. در خطبهٔ شقشقیه نیز حضرت می‌فرمایند:

صَبَرْتُ وَفِي الْعَيْنِ قَذًى، وَفِي الْحَلْقِ شَجًا، أَرَى تُرَاثِي نَهْبًا.

حضرت صبر کردند، در حالی که چشمشان خار داشت و استخوانی در گلویشان بود و می‌دیدند میراثشان به غارت می‌رود.

«تَفْوِيقًا» از «فُواق» گرفته شده است. فُواق به قطره‌هایی گفته می‌شود که در آغاز دوشیدن شیر شتر، پس از فشردن پستان شتر، بیرون می‌آید. برای آنکه شتر شیر بدهد، بچه‌اش را نزدیک می‌آورند و چند قطره شیر در دهانش می‌ریزند؛ سپس او را کنار می‌برند و خودشان شتر را می‌دوشند. حضرت تشبیه زیبایی به کار می‌برند: این‌ها خلافت را در دست گرفته‌اند و از آن، حق ما را به‌اندازهٔ همان چند قطرهٔ نخست می‌دهند.

اعراب در تشبیهات خود از شتر بسیار استفاده می‌کردند و امیرالمؤمنین (ع) نیز در خطبه‌های گوناگون، خلافت را به شتر تشبیه کرده‌اند. شتر حیوانی بسیار سودمند است: بهترین مرکب برای سفر است، گوشت و شیرش سودمند است و دیگر اجزایش نیز استفاده‌های فراوان دارد. یکی از منافع شتر، شیر آن است. حضرت خلافت را به شتر و بیت‌المال را به شیر آن تشبیه می‌کنند: از منافع خلافت، که یکی از آن‌ها بیت‌المال مسلمانان است، حق ما را قطره‌چکانی می‌دهند.

این‌ها هنوز نگذاشته بودند کفن پیامبر (ص) خشک شود که رفتند و خلافت را میان خودشان تقسیم کردند. خلافت منافع زیادی دارد؛ از جمله بیت‌المال. آن را هر طور خواستند تقسیم کردند و حق اهل‌بیت (ع) را ندادند. فدک حضرت زهرا (س) را نیز گرفتند و برای این کار گفتند پیامبران ارث نمی‌گذارند و حدیثی هم ساختند.

سعید بن عاص بر امیرالمؤمنین (ع) منت می‌گذاشت که سهم ایشان را کمی کمتر از سهم عثمان قرار داده است. عثمان بیت‌المال را میان بنی‌اعمام، داماد و دیگر دولتمردانش تقسیم می‌کرد؛ همه از قبیلهٔ خودش بودند. بیت‌المال را به مال شخصی تبدیل کرده بود. سعید بن عاص نیز از بنی‌امیه بود و از طرف عثمان والی کوفه شد. او چهار سال بر کوفه حکومت کرد. مردم کوفه به‌شدت از او ناراضی بودند؛ او مردی خائن، سخت‌گیر و بدرفتار بود.

پیش از او ولید بن عقبه والی کوفه بود؛ همان کسی که شراب می‌نوشید و در حال مستی برای مردم نماز می‌خواند، به‌طوری‌که معلوم نبود نمازش چند رکعت است. وقتی ولید را عزل کردند، سعید بن عاص را به جایش گماشتند. سعید پس از ورود به کوفه گفت: ولید شراب‌خوار بوده و من بر منبری که او بر آن نشسته است نمی‌روم؛ منبر را بشویید. او با همین برخورد بر منبر رفت و مردم نیز از او ناراضی بودند. سرانجام مردم علیه او قیام کردند و از کوفه بیرونش کردند. سعید نزد عثمان رفت و عثمان کوشید او را برگرداند، اما مردم نپذیرفتند. سپس به‌جای او ابوموسی اشعری را گماشتند. پس از ولید بن عقبه، سعید بن عاص و بعد از او ابوموسی اشعری والی کوفه شدند؛ این‌ها همه در زمان عثمان بود.

ازاین‌رو حضرت نام سعید بن عاص را نمی‌آورند و می‌فرمایند: بنی‌امیه میراث پیامبر (ص) را قطره‌چکانی به ما می‌دهند؛ چیزی اندک می‌فرستند و بر آن هم منت می‌گذارند.

بی‌نیازی اولیای خدا از بیت‌المال

اولیای خدا و ائمه (ع) به این پول‌ها نیاز ندارند. سخاوت‌های امیرالمؤمنین (ع) از آغاز اسلام و در زمان پیامبر (ص) معروف بود. چاه‌های حضرت در تاریخ ثبت شده است؛ در مدینه محلی به نام آبار علی نیز به چاه‌های ایشان شناخته می‌شود. حضرت هرچه درآمد داشتند به مردم می‌دادند. انفاق‌های امیرالمؤمنین (ع) در قرآن آمده و در تاریخ نیز ثبت شده است.

اولیای خدا و ائمه (ع) مانند باران‌اند: باران رحمت که می‌بارد، همه‌جا را سیراب می‌کند و چیزی برای خودش نگه نمی‌دارد. آنان مانند غربال‌اند؛ هرچه در غربال بریزند، از آن فرو می‌ریزد. اگر امیرالمؤمنین (ع) و ائمه (ع) حکومت را در دست داشتند، در جامعه فقیری باقی نمی‌ماند. فقر از آنِ حکومت‌هایی است که اموال را برای خودشان برمی‌دارند و چیزی به مردم نمی‌دهند.

شیوهٔ تقسیم بیت‌المال

تقسیم بیت‌المال از موضوعات مهم تاریخی است و بحث مفصلی دارد. در زمان پیامبر اکرم (ص) و امیرالمؤمنین (ع)، بیت‌المال به‌طور مساوی تقسیم می‌شد و میان مسلمان و غیرمسلمان تفاوتی نبود؛ سهم همه یکسان بود. اما در زمان خلفای سه‌گانه، هرکس بر اساس نظر خودش بیت‌المال را تقسیم می‌کرد.

در زمان خلیفهٔ نخست، تقسیم بر اساس نظر خود او بود. در زمان خلیفهٔ دوم، سهم‌ها را بر پایهٔ فضیلت‌هایی که تعیین کرده بودند، تقسیم می‌کردند. برای نمونه، کسانی که در جنگ بدر شرکت کرده بودند پنج‌هزار سکه می‌گرفتند؛ شرکت‌کنندگان در جنگ اُحد سه‌هزار سکه؛ شرکت‌کنندگان در جنگ خیبر دوهزار سکه؛ و دیگر مردم هزار سکه. همسران پیامبر هرکدام شش‌هزار سکه می‌گرفتند و عایشه، چون همسر پیامبر و دختر خلیفه بود، دوازده‌هزار سکه می‌گرفت. ابوسفیان نیز صد‌هزار سکه می‌گرفت. این شیوه در زمان خلیفهٔ دوم بود.

وقتی می‌پرسیدند با چه ملاکی بیت‌المال را تقسیم کرده‌اید، پاسخ می‌داد: «من خودم صاحب‌نظر هستم و آن را این‌طور تقسیم می‌کنم؛ به شما چه ربطی دارد؟»

در همان خطبه‌ای که دربارهٔ شورا خواندیم، آن شخص به امیرالمؤمنین (ع) گفت: «ای امیرالمؤمنین، آیا طبق نظر آن دو خلیفهٔ پیشین عمل می‌کنید؟» حضرت فرمودند: نه. روشن است که بیت‌المال را به تاراج برده بودند. امیرالمؤمنین (ع) در حساب‌وکتاب بیت‌المال حتی یک قران را هم حساب می‌کردند.

رسیدگی به نیازمندان و حفظ آبروی آنان

روزی امیرالمؤمنین (ع) خرما میان نیازمندان تقسیم می‌کردند. پس از تقسیم خرماها، چند خرما برای شخصی فرستادند و فرمودند آن‌ها را به او بدهند. مردی گستاخ به حضرت گفت: «ای امیرالمؤمنین، ما که اینجا هستیم نیازمندیم و شما خرما تقسیم می‌کنید؛ اما برای کسی خرما می‌فرستید که نه اظهار نیاز کرده و نه درخواست کرده است.»

حضرت ناراحت شدند و فرمودند:

لَا كَثَّرَ اللَّهُ أَمْثَالَكَ.

خداوند امثال تو را زیاد نکند.

سپس فرمودند: «اگر کسی بیاید و نیازش را اظهار کند و من چیزی به او بدهم، نوعی معامله کرده‌ام. کسی که نیازمند است اما می‌دانم خجالت می‌کشد نزد من بیاید، باید نیازش را برطرف کنم. آن بندهٔ خدا که برایش خرما فرستادم نیازمند است، اما خودش برای درخواست نمی‌آید؛ خجالت می‌کشد و آبرو دارد. من نیازش را این‌گونه برطرف می‌کنم. چه آدم کوتاه‌نظری هستی! مگر هر نیازمندی باید بیاید و درخواست کند و بگوید: به من خرما بده، نیازمندم؟ اگر کسی این‌طور درخواست کند و من به او خرما بدهم، در واقع با او معامله کرده‌ام.»

آن شخص پرسید: «یعنی چه که با او معامله کرده‌ام؟» حضرت فرمودند: «آن بندهٔ خدا وقتی از من خرما می‌خواهد، عزت و آبرویش را به من می‌دهد. من هم در برابر آن چند دانه خرما به او می‌دهم؛ یعنی با او معامله کرده‌ام.» هرکسی برای خودش آبرویی دارد. درست است که آن شخص نیازمند است، اما اگر برای برطرف کردن نیازش دست دراز کند، آبرویش را در میان گذاشته است.

امیرالمؤمنین (ع) با آن روح بزرگ، نیازی به این اموال نداشتند. اما این آقای سعید بن عاص آدمی پست و رذل بود؛ هدیه‌ای فرستاده بود که برای دیگران هم می‌فرستاد و بر امیرالمؤمنین (ع) منت می‌گذاشت که سهم ایشان را کمی کمتر از سهم عثمان قرار داده است.

ایستادگی در برابر بنی‌امیه و بازگرداندن اموال بیت‌المال

امیرالمؤمنین (ع) با تندی با آنان برخورد می‌کنند و می‌فرمایند:

إِنَّ بَنِي أُمَيَّةَ لَيُفَوِّقُونَنِي تُرَاثَ مُحَمَّدٍ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ تَفْوِيقًا

بنی‌امیه میراث محمد (ص) را قطره‌چکانی به من می‌رسانند.

یعنی سهم ما از خلافت و حق ما را قطره‌چکانی می‌دهند؛ همانند چند قطره‌ای که برای آن بچه‌شتر می‌چکانند.

مردان بزرگ و آزادگان این‌گونه‌اند که مال در دستشان قرار و ثبات ندارد. همان‌طور که آب در غربال نمی‌ماند و صبر در دل عاشق قرار نمی‌گیرد، مال نیز در دست اولیای خدا قرار نمی‌گیرد و آن را می‌بخشند. اینان ایثار می‌کنند و دیگران را بر خود مقدم می‌دارند، هرچند خود نیازمند باشند. قرآن درباره این ایثارگران می‌فرماید:

﴿ وَيُؤْثِرُونَ عَلَىٰ أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ ﴾

قرآن از بخشش به یتیم و اسیر نیز یاد می‌کند و درباره امیرالمؤمنین (ع) هم آیه ولایت را می‌آورد:

﴿ وَهُمْ رَاكِعُونَ ﴾

امیرالمؤمنین (ع) سرور اولیای الهی و پیشوای امامان است. بنی‌امیه با آن بخششی که می‌خواستند انجام دهند، هم منت می‌گذاشتند و هم می‌خواستند خودی نشان دهند؛ بنابراین حضرت باید پاسخشان را می‌دادند. در برابر چنین افرادی باید با قاطعیت ایستاد.

بازگرداندن اموال غصب‌شده

حضرت در پایان خطبه می‌فرمایند:

وَاللَّهِ لَئِنْ بَقِيتُ لَهُمْ لَأَنْفُضَنَّهُمْ نَفْضَ اللَّحَّامِ الْوِذَامَ التُّرْبَةَ

به خدا قسم، اگر زنده بمانم و حکومت به دستم برسد، آنان را چنان دور می‌ریزم که قصاب تکه‌های گوشت را از خاک بتکاند.

«اللَّحَّام» به معنای قصاب است. قصاب وقتی شکم حیوان را می‌شکافد، امعا و احشا را بیرون می‌آورد و دور می‌ریزد. حضرت می‌فرمایند اگر به قدرت برسم، این افراد را نیز همین‌گونه کنار می‌زنم.

وقتی حضرت به حکومت رسیدند، در روزهای نخست فرمودند هرچه عثمان از بیت‌المال به اطرافیان، حاکمان و والیان بخشیده است، بازمی‌گردانم؛ حتی اگر با آن اموال برای زنان جهیزیه فراهم شده یا کنیزانی خریده باشند. این سخن را در خطبه پانزدهم نهج‌البلاغه خواندیم:

وَاللَّهِ لَوْ وَجَدْتُهُ قَدْ تُزُوِّجَ بِهِ النِّسَاءُ وَمُلِكَ بِهِ الْإِمَاءُ لَرَدَدْتُهُ، فَإِنَّ فِي الْعَدْلِ سَعَةً، وَمَنْ ضَاقَ عَلَيْهِ الْعَدْلُ فَالْجَوْرُ عَلَيْهِ أَضْيَقُ

به خدا قسم، اگر آن را بیابم که زنان با آن ازدواج کرده و کنیزان با آن خریده شده باشند، بازمی‌گردانمش؛ زیرا در عدالت گشایش است و کسی که عدالت بر او تنگ آید، ستم بر او تنگ‌تر خواهد بود.

حضرت می‌فرمایند هر جا آن اموال را بیابم، بازمی‌گردانم؛ زیرا عدالت چنین اقتضا می‌کند. کار پیامبر (ص)، امیرالمؤمنین (ع) و امامان (ع) برپایی عدالت است.

بنی‌امیه در آن هشتاد و چند سال، از سال چهل تا سال صد و سی‌ودو هجری، در دوران مروان حمار، جز جنایت و ستم کاری نداشتند. قرآن در سوره اسراء از «شجره ملعونه» یاد می‌کند و در سوره ابراهیم از «شجره خبیثه» سخن می‌گوید. برخی مفسران، از جمله فخر رازی، در تفسیر این آیات از بنی‌امیه به‌عنوان دودمانی ملعون و خبیث یاد کرده‌اند. حضرت می‌فرمایند اگر این غاصبان خلافت به دستم برسند، همه را دور می‌ریزم؛ همان‌طور که قصاب امعا و احشا را بیرون می‌آورد و دور می‌اندازد. به همین دلیل، هنگامی که به حکومت رسیدند، اموال بسیاری را بازپس گرفتند.

این سوگند امیرالمؤمنین (ع) در خطبه پانزدهم است. اگر امیرالمؤمنین (ع) حکومت می‌کردند، فقر در جامعه نمی‌ماند. در تاریخ بخوانید که امامان (ع) چگونه به مردم کمک می‌کردند؛ گاهی پیش از آن‌که کسی حاجتش را بیان کند، حضرت نیاز او را درمی‌یافت و چنان او را تأمین می‌کرد که تا مدت‌ها نیازمند درخواست دوباره نباشد. معنای عدالت همین است: نیاز نیازمندان برطرف شود و بیت‌المال در اختیار آنان قرار گیرد، نه آن‌که بیشتر در اختیار ثروتمندان باشد.

جامعه با عدالت گشایش می‌یابد، نه با ستم. کسی که عدالت را تاب نیاورد، بی‌تردید ستم را به طریق اولی تاب نخواهد آورد.

نویسنده‌ای بزرگ از خارج می‌گفت همه کسانی که از امیرالمؤمنین (ع) دور شدند، به سبب دنیا بود. طلحه و زبیر در آغاز نزد حضرت آمدند و دیدند که چراغ بیت‌المال را خاموش کردند. فهمیدند امیرالمؤمنین (ع) کسی نیست که به آنان سهم بیشتری بدهد. آن معیارهایی که در روزگار خلفای پیشین وجود داشت، در حکومت حضرت جایی نداشت. امیرالمؤمنین (ع) با همه مسلمانان یکسان رفتار می‌کردند؛ معیار، تقوا و نیاز مالی بود و مسلمان و غیرمسلمان تفاوتی نداشتند. معیار، مساوات و رسیدگی به نیازمندان بود؛ نه مقام افراد و نه میزان حضورشان در جنگ‌ها.

خدای متعال به همه ما توفیق دهد که در زندگی عدالت را رعایت کنیم و پیرو مولای متقیان، امیرالمؤمنین (ع) باشیم.

وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، وَعَجِّلْ فَرَجَهُمْ.