جلسه اول(تنها جلسه)

أعوذ بالله من الشيطان الرجيم. بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین، والصلاة والسلام على أشرف الأنبیاء والمرسلین، حبیب قلوب الصادقین، أبی‌القاسم المصطفی محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد، وعلى أهل بیته الطیبین الطاهرین، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعین من الآن إلى قیام یوم الدین.

معنای زهد

امشب توفیق داریم در محضر خطبه هشتاد و یک نهج‌البلاغه امیرالمؤمنین (ع) باشیم. حضرت این خطبه را در کوفه برای مردم خواندند. موضوع خطبه زهد است و حضرت می‌فرمایند:

أَيُّهَا النَّاسُ، الزَّهَادَةُ قِصَرُ الْأَمَلِ، وَالشُّكْرُ عِنْدَ النِّعَمِ، وَالتَّوَرُّعُ عِنْدَ الْمَحَارِمِ.

پیش از آنکه به ارکانی که امیرالمؤمنین (ع) برای زهد بیان می‌کنند بپردازیم، باید معنای زهد را روشن کنیم. زهد ضد رغبت است؛ رغبت یعنی تمایل و زهد یعنی بی‌میلی و بی‌رغبتی.

معنای زهد در اصطلاح قرآنی و اسلامی، دل‌نبستن به دنیاست. زهد به این معنا نیست که انسان لباس مندرس و کهنه بپوشد یا دنیا را ترک کند. زهد امری قلبی است و ارتباطی با فقیر یا غنی بودن ندارد. کسی ممکن است فقیر باشد، اما به همان مقدار اندکی که دارد سخت دل‌بسته باشد؛ و کسی دیگر ممکن است ثروتمند باشد، اما به دارایی‌اش دل نبسته باشد و هر وقت لازم شد، همه آن را در راه خدا رها کند.

زاهد کسی نیست که حتماً لباس پشمینه بپوشد یا مانند راهبان، دنیا را ترک کند. در اسلام ترک دنیا و رهبانیت نداریم: «لا رهبانية في الإسلام». کسانی که دنیا و ازدواج را ترک می‌کنند و در صومعه یا معبد می‌نشینند، زهد اسلامی را معنا نمی‌کنند. زهد یعنی انسان از حلال‌های خدا استفاده کند، اما به آن‌ها دل نبندد. خداوند حلال‌ها را برای مؤمنان آفریده تا از آن‌ها بهره ببرند؛ با این حال، مؤمن نباید وابسته به دنیا و زرق‌وبرق آن باشد، بلکه باید هر وقت لازم شد، به فقرا کمک کند، کار خیر انجام دهد و همه‌چیز را در راه خدا رها کند.

پس زهد یعنی بی‌رغبتی به دنیا و دل‌نبستن به آن. در برابر زهد، حب دنیاست؛ یعنی محبت و وابستگی به دنیا تا جایی که انسان نتواند خود را از آن جدا کند. ازاین‌رو گفته‌اند:

حُبُّ الدُّنْيَا رَأْسُ كُلِّ خَطِيئَةٍ.

محبت دنیا، ریشه هر خطایی است.

محبت دنیا و چسبیدن به آن، انسان را به خطاها و اشتباهات می‌کشاند. زهد از صفات ارزشمند و از مقام‌هایی است که عارفان برای رسیدن به آن تلاش می‌کنند. کار آسانی نیست که انسان به دنیا رغبت نداشته باشد و دل از آن بکند. ما همه در همین دنیا زندگی می‌کنیم و نیازهایی داریم که باید برطرف شوند. زهد به معنای ترک نیازها و ترک دنیا نیست؛ بلکه یعنی در دنیا باشیم، اما به آن دل نبندیم. در این مسیر باید از خداوند کمک بخواهیم.

لبّ زهد در آیه بیست‌وسوم سوره حدید بیان شده است:

﴿

لِكَيْلَا تَأْسَوْا عَلَىٰ مَا فَاتَكُمْ وَلَا تَفْرَحُوا بِمَا آتَاكُمْ ۗ وَاللَّهُ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ.

﴾

تا بر آنچه از دستتان رفته اندوهگین نشوید و به آنچه به شما داده شده شادمان نگردید؛ و خداوند هیچ متکبر فخرفروشی را دوست ندارد.

حقیقت زهد این است که انسان برای آنچه در دنیا از دست می‌دهد، غصه و تأسف نخورد و برای آنچه به دست می‌آورد، چنان شادمان نشود که از خدا غافل بماند. شاد شدن به‌خودی‌خود اشکالی ندارد؛ مقصود این است که شادی انسان را چنان فرا نگیرد که از خداوند غافل شود. همچنین از دست دادن چیزی نباید انسان را آن‌قدر اندوهگین کند که ناشکری کند یا به گناه بیفتد.

این آیه لبّ مطلب را بیان می‌کند و در ادامه می‌فرماید خداوند متکبر فخرفروش را دوست ندارد. این‌ها از پیامدهای دل‌بستن به دنیاست. «مختال» یعنی متکبر و «فخور» کسی است که پیوسته فخر می‌فروشد. آیه بعد درباره کسانی سخن می‌گوید که بخل می‌ورزند و مردم را نیز به بخل فرمان می‌دهند:

﴿

الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ.

﴾

کسانی که بخل می‌ورزند و مردم را به بخل فرمان می‌دهند.

کسی که به دنیا دل می‌بندد، گمان می‌کند آنچه به دست آورده، مال خود اوست و به همین سبب تکبر می‌ورزد و فخر می‌فروشد؛ مانند قارون که گمان کرد دارایی‌هایش را خودش به دست آورده است. پس زهد، بی‌رغبتی به دنیا و دل‌نبستن به آن است و حب دنیا درست در نقطه مقابل زهد قرار دارد.

مراتب زهد

نکته دوم این است که زهد مراتب دارد و شدت و ضعف می‌پذیرد. اگر صد زاهد را کنار هم بگذاریم، همه در یک مرتبه نیستند. امیرالمؤمنین (ع) در رأس زاهدان‌اند و از همه‌چیز دل کنده‌اند؛ اما انسان‌های معمولی ممکن است در بعضی امور به دنیا دل‌بسته باشند. بنابراین، زهد مراتب گوناگون دارد.

عارفان برای توضیح این مراتب، از مثال‌هایی استفاده می‌کنند که در آن سه نکته را می‌سنجند: انسان از چه چیزی دل کنده، برای چه دل کنده و میزان دلبستگی‌اش چقدر بوده است.

برای نمونه، انسانی از حرامی مانند شراب‌خواری دل می‌کند تا به بهشت برود یا از آتش جهنم دور بماند. ممکن است میل و دلبستگی او به آن کار بسیار زیاد باشد، اما با وجود این، از آن دست بکشد. گاهی انسان نسبت به چیزی که از آن منع شده، حرص بیشتری پیدا می‌کند؛ چنان‌که گفته شده است:

الْإِنْسَانُ حَرِيصٌ عَلَىٰ مَا مُنِعَ.

انسان به آنچه از آن منع شده، حریص است.

بعضی‌ها هرچه بیشتر از کاری نهی شوند، به آن حریص‌تر می‌شوند. با این حال، ممکن است کسی با وجود میل فراوان، از حرام دست بکشد. این یک مرتبه از زهد است.

مرتبه‌ای بالاتر آن است که انسان از حلال دل بکند؛ نه از ترس جهنم یا برای رسیدن به پاداشی، بلکه برای خدا و از سر محبت به خدا. ممکن است انسان به آن حلال علاقه داشته باشد، اما آن را برای خدا رها کند و از خدا جز خود او چیزی نخواهد. این مرتبه با مرتبه کسی که برای رسیدن به بهشت از حرام دست می‌کشد، تفاوت دارد و بالاتر است.

امور دنیا هم گوناگون‌اند: همسر، زندگی، مال، مقام، جایگاه، دارایی و شهرت. ممکن است انسان در یک زمینه دل‌بسته باشد و در زمینه‌ای دیگر دل‌بسته نباشد. پس آدم‌ها از نظر میزان دلبستگی به دنیا و مراتب زهد، متفاوت‌اند.

زهد یکی از مقام‌های عارفان است. امیرالمؤمنین (ع) در خطبه صد و نهم، که ان‌شاءالله بعداً خواهیم خواند، سفارش می‌کنند تا می‌توانیم در دنیا زهد اختیار کنیم و دل به دنیا نبندیم؛ زیرا دنیا آفات فراوانی دارد. اگر انسان به حرام‌های دنیا گرفتار شود، دنیا هم در همین جهان او را به سختی می‌اندازد و هم در آخرت گرفتار می‌کند. پس برای دل‌کندن از دنیا و وابسته‌نبودن به آن، باید بسیار از خداوند یاری بخواهیم. این کار آسان نیست و باید در مناجات‌ها از خدا درخواست کنیم که به ما در این راه کمک کند.

زهد در سیره امیرالمؤمنین (ع)

امیرالمؤمنین (ع) خود زاهد بودند و می‌خواستند کارگزارانشان نیز زاهد باشند؛ ازاین‌رو اگر کارگزاری برخلاف زهد رفتار می‌کرد، او را توبیخ می‌کردند. در نامه چهل‌وپنجم نهج‌البلاغه، حضرت به عثمان بن حنیف، کارگزار خود، نامه نوشتند. عثمان بن حنیف را به سفره‌ای پرزرق‌وبرق دعوت کرده بودند.

حضرت به او نوشتند که به ایشان خبر رسیده است در مهمانی‌ای حاضر شده که ثروتمندان به آن دعوت بوده‌اند و فقرا راهی به آن نداشته‌اند. واژه «مأدُبه» به معنای سفره و مهمانی است؛ و منظور، سفره‌ای رنگین و پرزرق‌وبرق است که ثروتمندان و متمولان در آن حاضر می‌شوند، اما نیازمندان جایی ندارند.

حضرت عثمان بن حنیف را به‌خاطر حضور در چنین مهمانی‌ای توبیخ کردند و فرمودند درست است که هیچ‌یک از شما نمی‌تواند مانند من باشد، اما «أَعِينُونِي»؛ مرا یاری کنید. شما نمی‌توانید در دنیا مانند امیرالمؤمنین باشید، اما می‌توانید در این جهت به ایشان نزدیک شوید و تا می‌توانید به دنیا دل نبندید. مقصود این نیست که از نعمت‌های دنیا استفاده نکنید؛ مقصود این است که وابسته آن‌ها نشوید.

امیرالمؤمنین (ع) کفش خود را پینه می‌زدند. ابن‌عباس نقل می‌کند که آن‌قدر کفش حضرت پینه داشت که به ایشان می‌گفتند آن را دور بیندازند. حضرت می‌فرمودند این کفش به اندازه یک درهم هم ارزش ندارد. چنین مرتبه‌ای از دل‌نبستن به دنیا، مرتبه اعلای زهد است و خود حضرت می‌فرمایند شما نمی‌توانید مانند من باشید، اما در این مسیر مرا یاری کنید.

برای رسیدن به این صفت باید به ائمه (ع)، به‌ویژه امیرالمؤمنین (ع)، متوسل شویم. نمونه‌ای از این سیره را در ماجرای امام صادق (ع) و منصور دوانیقی نیز می‌بینیم.

امام صادق (ع) و منصور دوانیقی

منصور دوانیقی برای امام صادق (ع) پیام فرستاد که ایشان هم به دیدارش بروند، همان‌طور که دیگر عالمان به دربار او می‌رفتند. امام صادق (ع) در پاسخ فرمودند:

کسانی که به دیدار تو می‌آیند، برای دنیای خودشان می‌آیند؛ چون ثروت و دارایی دارند و می‌ترسند دنیایشان به خطر بیفتد. من که دنیایی ندارم تا از ترس آن، برای حفظش گرد تو بیایم. تو هم آخرتی نداری که من به امید خیر آخرت، نزد تو بیایم.

منصور از امام خواست که برای نصیحت کردن او تشریف بیاورند. او گفت: درست است که من آخرتی ندارم که شما از آن بهره ببرید و دنیایی هم ندارم که چیزی از شما بخواهم؛ بااین‌حال، تشریف بیاورید و ما را نصیحت کنید. امام در پاسخ فرمودند:

اگر کسی دنبال دنیا باشد، تو را نصیحت نمی‌کند.

وَمَنْ أَرَادَ الْآخِرَةَ لَا يُصَاحِبُكَ

کسی هم که آخرت را بخواهد، با تو همنشین نمی‌شود. یعنی تو اصلاً نصیحت‌پذیر نیستی. کسی که دنبال دنیاست، تو را نصیحت نمی‌کند و کسی هم که آخرت را بخواهد، با تو همنشین نمی‌شود.

امامان (ع) نه خودشان دل به دنیا بسته بودند و نه دیگران را به دلبستگی به دنیا ترغیب می‌کردند. زهد یکی از صفات بزرگ عارفان است و باید بسیار به آن توجه کرد.

مناجات زاهدین و دل‌کندن از دنیا

در صحیفه سجادیه پانزده مناجات داریم که یکی از آن‌ها مناجات زاهدین است و در مفاتیح هم آمده است. خواندن این مناجات‌ها ارزش بسیاری دارد؛ هم برای تقویت روحیه انسان و هم برای آنکه از خداوند متعال یاری بخواهیم.

مناجات زاهدین، مناجات پانزدهم است. البته این مناجات‌ها در صحیفه سجادیه‌ای که در دسترس ماست، وجود ندارد؛ آن صحیفه بیش از پنجاه دعا دارد. این مناجات‌ها در صحیفه سجادیه دوم آمده‌اند؛ مجموعه‌ای از دعاها و مناجات‌های امام سجاد (ع) که از کتاب‌های دیگر گردآوری شده است. اصل این پانزده مناجات از امام سجاد (ع) است.

در مناجات پانزدهم می‌خوانیم:

إِلٰهِي أَسْكَنْتَنَا دَارًا حَفَرْتَ لَنَا حُفَرَ مَكْرِهَا، وَعَلَّقَتْنَا أَيْدِيَ الْمَنَايَا فِي حَبَائِلِ غَدْرِهَا

خدایا، ما را در خانه‌ای ساکن کرده‌ای که گودال‌های فریب در آن برایمان کنده‌ای و دست مرگ را در دام‌های فریبش به ما آویخته‌ای.

این، درخواست یاری از خداست. خدایا، ما را در دنیایی قرار داده‌ای که گودال‌های گوناگونی برای فریب در آن هست: مقام، شهرت، پول و ارز. این‌ها دام‌ها و گودال‌هایی‌اند که انسان را فریب می‌دهند. لذت‌ها نیز انسان را فریب می‌دهند؛ گناه و کارهای حرام هم لذت دارند. خدایا، ما را در این دنیا ساکن کرده‌ای؛ خودت عنایت کن تا در ما بی‌رغبتی به دنیا پدید آید و زهد پیدا کنیم.

البته از حلال‌ها استفاده می‌کنیم، اما هر وقت لازم شد باید بتوانیم دل بکنیم. بهترین نمونه‌های دل‌کندن در روزگار ما، مجاهدان و رزمندگان عزیز ما هستند. گاهی با آنکه زندگی خوبی دارند، از همه‌چیز دل می‌کنند و برای انجام وظیفه در راه خدا قدم برمی‌دارند. نمی‌گویند زن و بچه و مقام و خانه داریم، پس جبهه را رها کنیم. زاهدان را باید در میان همین رزمندگان دید؛ کسانی که برای خودشان مقام و شخصیتی داشته‌اند، اما دنیا را رها می‌کنند و به میدان جنگ و کارزار می‌روند، چون احساس وظیفه می‌کنند.

زاهد کسی است که با وجود همه داشته‌هایش در دنیا، هر وقت احساس وظیفه کند، از آن‌ها دل می‌کند. پس زاهد بودن به معنای نداشتن یا فقیر بودن نیست؛ زاهد کسی است که به‌آسانی از دنیا و داشته‌های دنیوی‌اش دل می‌کند.

سه رکن زهد

امیرالمؤمنین (ع) برای زهد سه رکن بیان می‌کنند:

أَيُّهَا النَّاسُ، الزَّهَادَةُ قَصْرُ الْأَمَلِ، وَالشُّكْرُ عِنْدَ النِّعَمِ، وَالْوَرَعُ عِنْدَ الْمَحَارِمِ

رکن اول: کوتاه کردن آرزوها

رکن اول، کوتاه کردن آرزوهاست؛ یعنی آرزوهای انسان کوتاه باشد. آرزوهای دور و دراز نشانه زهد نیست، بلکه با زهد ناسازگار است: امروز این ماشین را دارم و فردا ماشین دیگری می‌خواهم؛ امروز خانه‌ام این‌گونه است و فردا باید جور دیگری باشد؛ امروز به این سفر رفته‌ام و فردا باید به سفری مهم‌تر بروم. این‌ها همه آرزوهای درازند.

چمن را در نظر بگیرید. اگر بیش از اندازه رشد کند، مانع دیده شدن گل‌ها می‌شود و ممکن است میان آن حیواناتی هم پنهان شوند. چمن وقتی خوب است که آن را با چمن‌زن هموار و کوتاه نگه دارند. آرزوهای انسان هم مانند چمن‌اند: اگر رشد کنند و بالا بروند، مانع دیدن بسیاری از چیزها می‌شوند و مشکلات فراوانی در زندگی پدید می‌آورند. پس باید با چمن‌زنِ اراده، آرزوها را کوتاه نگه داشت. امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند یکی از ارکان زهد، کوتاه کردن آرزوهاست.

سعدی در حکایت بیست‌ویکم گلستان، داستانی نقل می‌کند. می‌گوید بازرگانی را شنیدم که صد و پنجاه شتر بار داشت و چهل خدمتکار. شبی در جزیره کیش مرا به حجره خود برد. تمام شب بیدار بود و از کارهای گوناگونش سخن می‌گفت: در ترکستان انبار داشتم، در هندوستان کالایی داشتم و قباله فلان زمین را دارم. گاهی می‌گفت دلم هوای اسکندریه کرده است؛ اما بعد می‌گفت دریای مغرب ناآرام است. سپس می‌گفت: سعدی، سفر دیگری هم در پیش دارم؛ اگر آن سفر انجام شود، باقی عمرم را در گوشه‌ای می‌نشینم.

از او پرسیدم: آن سفر دیگر کدام است؟ گفت: گوگرد پارسی را به چین می‌برم که شنیده‌ام قیمت بسیار خوبی دارد. از آنجا کاسه چینی را به روم می‌آورم، دیبای رومی را به هند، فولاد هندی را به حلب، آبگینه حلبی را به یمن و برد یمانی را به پارس. پس از آن تجارت را رها می‌کنم و در دکانی می‌نشینم. سعدی می‌گوید آن‌قدر از این خیال‌های دور و دراز گفت که دیگر طاقت نماند. سرانجام به من گفت: «ای سعدی، تو هم از آنچه دیده‌ای و شنیده‌ای سخنی بگو.»

سعدی در پاسخ می‌گوید:

شنیدم که در اقصای غوربار سالاری افتاد از ستور

چشم تنگ دنیا‌دوست رایا قناعت پر کند یا خاک گور

یعنی شنیده‌ای که در ناحیه دوردست غور، بازرگانی از اسب افتاد. چشم تنگ دنیا‌دوست را یا قناعت پر می‌کند یا خاک گور.

قانع بودن به این معنا نیست که انسان از دنیا استفاده نکند؛ یعنی دل‌بسته دنیا نباشد. آدم قانع نمی‌گوید: حالا این را دارم، پس بهترش را می‌خواهم؛ این را دارم، پس بیشترش را می‌خواهم. «القناعة مال لا ينفد»؛ قناعت سرمایه‌ای است که تمام نمی‌شود و از بین نمی‌رود. انسان قانع همیشه داراست. کسانی که همه‌چیزشان از بین می‌رود، قانع نبوده‌اند و نیستند.

رکن دوم: شکر هنگام رسیدن نعمت

رکن دوم زهد، شکرگزاری هنگام رسیدن نعمت‌هاست. وقتی خدا نعمتی به انسان می‌دهد، نباید آن را بگیرد و شکرگزاری را فراموش کند.

انسان باید از بعضی حیوانات هم درس بگیرد: استخوانی جلوی سگ می‌اندازند و تا وقتی صاحبش را می‌بیند، دم تکان می‌دهد و به‌نوعی تشکر می‌کند. اما ما غرق نعمت‌های خدا هستیم و خدا همواره حاضر و ناظر است. بااین‌حال، ناسپاسی می‌کنیم. این ناسپاسی نشانه دلبستگی به دنیاست.

رکن سوم: پرهیز از محرمات

رکن سوم، پرهیز از محرمات است؛ یعنی دوری از امور حرام. پس زهد، بنا بر بیان امیرالمؤمنین (ع)، سه رکن دارد: کوتاه کردن آرزوها، شکرگزاری هنگام برخورداری از نعمت‌ها و پرهیز از محرمات.

حضرت در ادامه می‌فرمایند:

فَإِنْ عَزَبَ ذٰلِكَ عَنْكُمْ، فَلَا يَغْلِبَنَّ الْحَرَامُ صَبْرَكُمْ، وَلَا تَنْسَوْا عِنْدَ النِّعَمِ شُكْرَكُمْ

اگر نتوانستید این سه رکن را با هم داشته باشید، دست‌کم مواظب باشید حرام بر صبرتان غلبه نکند. وقتی با حرام روبه‌رو می‌شوید، صبر کنید و خود را به آن آلوده نکنید. حرام و گناه جذابیت دارند؛ غیبت، دروغ، تهمت، سرگرمی‌ها و سخنان باطل، همه می‌توانند جذاب باشند. مراقب باشید حرام بر صبر شما غلبه نکند و خودتان را مهار کنید.

صبر اقسامی دارد؛ از جمله صبر بر مصیبت و صبر بر معصیت. اینجا سخن از صبر در برابر معصیت است. «فَلَا يَغْلِبَنَّ الْحَرَامُ صَبْرَكُمْ»؛ مواظب باشید حرام صبرتان را از بین نبرد. همچنین وقتی نعمت‌های الهی به شما روی می‌آورند، شکر را فراموش نکنید.

زهد سه رکن دارد، اما اگر نمی‌توانید آرزوهای دراز را کوتاه کنید، دست‌کم دو رکن دیگر را رعایت کنید: وقتی خدا به شما نعمت می‌دهد، شکرگزار باشید و وقتی با حرام روبه‌رو می‌شوید، صبر کنید و خود را به حرام آلوده نکنید.

سپس حضرت می‌فرمایند:

فَقَدْ أَعْذَرَ اللَّهُ إِلَيْكُمْ بِحُجَجٍ مُسْفِرَةٍ ظَاهِرَةٍ، وَكُتُبٍ بَارِزَةٍ عُذْرُهَا وَاضِحَةٌ

خداوند با حجت‌های روشن، عذر و بهانه را از شما گرفته است. معصومان (ع) و ادله الهی، حجت‌های خداوندند و دیگر بهانه‌ای برای رفتن به سوی حرام باقی نمی‌ماند. برای ارتکاب گناه و ناسپاسی هیچ عذری نداریم.

واژه «مُسْفِرَة» به معنای روشن است. در قرآن آمده است:

﴿ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ ۞ ضَاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ ﴾

در آن روز، چهره‌هایی روشن و خندان و شادمان‌اند.

خداوند با حجت‌های روشن و آشکار، عذر را از شما گرفته است. کتاب‌های آسمانی، از جمله قرآن، نیز عذر و بهانه را از انسان می‌گیرند.

پس امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند زهد سه رکن دارد: کوتاه کردن آرزوها، شکرگزاری در برابر نعمت‌های الهی و آلوده نشدن به محرمات و گناهان. اگر نمی‌توانید رکن نخست را رعایت کنید، دست‌کم مراقب دو رکن دیگر باشید.

این فرمایش امیرالمؤمنین (ع) در خطبه هشتاد و یک نهج‌البلاغه آمده است. امیدواریم خداوند متعال به ما توفیق توجه به معنا و حقیقت زهد را عنایت کند و این فضیلت ارزشمند، با مناجات و توسل به امام زمان (عج)، برای همه ما حاصل شود. وصلی الله علی محمد و آل محمد. اللهم صل علی محمد.