جلسه دوم

أعوذ بالله من الشيطان الرجيم

بسم الله الرحمن الرحيم

الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبي القاسم المصطفى محمد. اللهم صل على محمد وآل محمد، وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين من الآن إلى قيام يوم الدين.

تقویت روحیه مجاهدان

در جلسه دومِ شرح خطبه شصت‌وششم نهج‌البلاغه هستیم. در جلسه قبل، نه مورد از فنون جنگی و نظامی را عرض کردیم. در این جلسه، امیرالمؤمنین (ع) به تقویت روحیه سربازان و مجاهدان می‌پردازند و برای این کار دو نکته مهم را بیان می‌فرمایند:

وَاعْلَمُوا أَنَّكُمْ بِعَيْنِ اللَّهِ، وَمَعَ ابْنِ عَمِّ رَسُولِ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ، فَعَاضِدُوا الْكَرَّ، وَاسْتَحْيُوا مِنَ الْفَرِّ، فَإِنَّهُ عَارٌ فِي الْأَعْقَابِ، وَنَارٌ يَوْمَ الْحِسَابِ.

شما در پیشگاه خدا هستید

نکته اول این است که بدانید شما در دید خدا هستید: «إِنَّكُمْ بِعَيْنِ اللَّهِ». خدا شما را می‌بیند و شما در پیشگاه او هستید. دانستن اینکه انسان در چه جایگاهی قرار دارد، بر کاری که می‌خواهد انجام دهد اثر زیادی می‌گذارد. وقتی انسان بداند در محضر خداست؛ خدایی که دانا و تواناست و همه‌چیز را می‌داند، این آگاهی در تقویت روحیه او بسیار مؤثر است.

تعبیر «بِعَيْنِ اللَّهِ» در قرآن کریم نیز آمده است. در داستان حضرت نوح (ع)، خداوند به ایشان می‌فرماید:

﴿

وَاصْنَعِ الْفُلْكَ بِأَعْيُنِنَا وَوَحْيِنَا

﴾

کشتی را پیش چشم ما و به وحی ما بساز.

مردم حضرت نوح (ع) را مسخره می‌کردند و می‌پرسیدند کشتی را برای چه می‌سازی، درحالی‌که آبی نیست. اما خداوند به ایشان فرمود به حرف و تمسخر آنان اعتنا نکند و کشتی را به فرمان و وحی خدا، پیش چشم او بسازد. تعبیر «بِأَعْيُنِنَا» یعنی تو در منظر ما هستی؛ ما پشتیبان تو هستیم و جای نگرانی نیست.

همین تعبیر درباره پیامبر اسلام (ص) نیز آمده است:

﴿

وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنَا

﴾

برای اجرای فرمان پروردگارت شکیبایی کن، زیرا تو پیش چشم مایی.

«بِأَعْيُنِنَا» یعنی تو پیش چشم مایی و مورد توجه ما هستی؛ جای نگرانی نیست و دشمنان نمی‌توانند کاری بکنند. پس تعبیر «بِعَيْنِ اللَّهِ» عنایت خداوند را می‌رساند؛ خداوند با این تعبیر، روحیه پیامبرانش را تقویت می‌کند.

امیرالمؤمنین (ع) نیز در نبرد صفین با همین بیان روحیه سربازان خود را تقویت می‌کنند: بدانید که شما در پیشگاه خدا هستید و خداوند به شما عنایت دارد و شما را می‌بیند.

فرمانده شما پسرعموی رسول خداست

نکته دوم این است که فرمانده شما در این نبرد، پسرعموی رسول خداست. او جانشین رسول خدا و کسی است که از جانب خدا مأموریت دارد و اطاعت از او بر شما واجب است. پس فرمانده شما فردی عادی نیست؛ او پسرعموی رسول خداست.

این دو نکته، وسیله تقویت روحیه سربازان است. در حقیقت، بیانگر عشق‌اند. اگر انسان به این بصیرت برسد که خداوند او را می‌بیند، هر سختی و فشاری را تحمل می‌کند و از هیچ‌کدام نگران نمی‌شود. کسی که خدا را محبوب خود بداند و عاشق او باشد، سختی‌ها را تاب می‌آورد. محبت هرچه بالاتر برود، به عشق تبدیل می‌شود؛ و عشق به خدا بالاترین عشق و بزرگ‌ترین انگیزه برای انسان است. این عشق با عشق مجازی تفاوت دارد.

مجاهدان ما در میدان‌های نبرد با عشق و محبت به خدا انگیزه می‌گیرند و در برابر دشمنان سخت می‌ایستند. برای روشن شدن تفاوت عشق مجازی و عشق حقیقی، داستانی از بایزید بسطامی نقل می‌کنم.

عطار نیشابوری در کتاب «الهی‌نامه» اشعاری درباره بایزید بسطامی، از عارفان و بزرگان صوفیه، آورده است. مزار او در بسطام، در اطراف شاهرود، قرار دارد. داستان چنین است:

به کاری بایزیدِ عالم‌افروزبه صرافان گذر می‌کرد یک روز

یکی قلاش را در پیش راه دیدز سر تا پای او غرق گناه دید

چنان می‌زد کسی حدش به غایتکه خون می‌ریخت بی‌حد و نهایت

در آن سختی نمی‌کرد آه قلاشکه می‌خندید و پس می‌گفت: ای کاش

که دائم همچنینم می‌زدندیبه تیغ آتشینم می‌زدندی

چنان زان رند، شیخ‌الدین عجب ماندکه تا وقت شب در آن جایگاه ماند

چو آخر حد او آمد به انجاماز او پرسید پنهان پیر بسطام

که چندین زخم خورده، خون برفتهتو چون گل مانده، خندان و شکفته؟

نه آهی کرده، نه اشکی فشاندهمنم گر در کار تو حیران بمانده

مرا آگاه کن تا سر این چیستکه در محنت توان خوش زیست؟

چنین گفت آن زمان قلاش مهجورکه بود، ای شیخ، معشوقم از دور

ستاده بود جایی بر کنارهنبودش هیچ کاری جز نظاره

چو من می‌دیدمش ایستاده در راهنبودم آن زمان از درد آگاه

ستاده بهر من معشوق بر پایچگونه من نباشم پای بر جای؟

چه بشنود این سخن مرد یگانهز چشمش گشت سیل خون روانه

به دل می‌گفت: ای پیر سیه‌روزاز این قلاش راه دین بیاموز

همه کار تو در دین باشگونه استببین تا خود تو چونی، او چگونه است

تو را زین رند دین می‌بایدا آموختگر آموزی، چنین می‌باید آموخت

آن مرد، با آنکه شلاق می‌خورد و خون از سر و رویش جاری بود، دردش را نشان نمی‌داد و می‌خندید؛ چون معشوقش از دور ایستاده بود و او را تماشا می‌کرد. وقتی نگاهش به معشوق بود، درد را احساس نمی‌کرد. اینجا معنای «بِعَيْنِ اللَّهِ» را بهتر می‌توان فهمید: آن مرد در برابر چشم محبوب خود بود و به همین سبب سختی را تاب می‌آورد. او می‌گفت: «معشوق من به خاطر من ایستاده است؛ چگونه من پایدار نمانم؟»

بایزید وقتی این سخن را شنید، گریست و با خود گفت: از این قلاش راه دین بیاموز. ببین او در عشق محبوبش چقدر تحمل دارد و تو در محبت خدا چقدر تحمل داری.

این عشق مجازی است؛ محبوبی دنیوی او را می‌دید و همین دیدن به او توان تحمل می‌داد. پس عشق حقیقی چه می‌کند؟ اگر انسان به این حقیقت برسد که خداوند ناظر اوست، چه خواهد شد؟ امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند: «إِنِّي لَمْ أَعْبُدْ رَبًّا لَمْ أَرَهُ»؛ خدایی را که نبینم عبادت نمی‌کنم. یعنی خدا را می‌بیند و عبادت می‌کند.

محبت به خدا انسان را به جایی می‌رساند که سختی‌ها را تحمل می‌کند و از دست دادن همه‌چیز، حتی جان و توان خود، برایش دشوار نیست. در این چند روز نیز مردم محبت خود را به رهبرشان نشان دادند؛ از راه‌های دور آمدند و خستگی‌ناپذیر سختی‌ها را به جان خریدند. این عشق، عشق الهی است.

امیرالمؤمنین (ع) به همین دو نکته اشاره می‌فرمایند: بدانید که در پیشگاه خدا هستید و فرمانده شما پسرعموی پیامبر، یعنی علی (ع)، است؛ فرمانده‌ای که اطاعت از او واجب است.

حمله را تکرار کنید و از فرار شرم داشته باشید

پس از این سخنان، حضرت نتیجه می‌گیرند:

فَعَاضِدُوا الْكَرَّ، وَاسْتَحْيُوا مِنَ الْفَرِّ، فَإِنَّهُ عَارٌ فِي الْأَعْقَابِ، وَنَارٌ يَوْمَ الْحِسَابِ.

«الکرّ» یعنی حمله. پس حمله را تکرار کنید؛ با یک حمله نمی‌توان دشمن را از پا درآورد. «أَوْدُوا الْكَرَّ» یعنی حمله را پی‌درپی تکرار کنید. یکی از لقب‌های امیرالمؤمنین (ع)، «کرّار» است؛ یعنی کسی که پی‌درپی حمله می‌کند.

از فرار شرم داشته باشید؛ فرار از جنگ زشت و مایه شرمندگی است. این کار برای نسل‌های آینده و فرزندان شما عار است؛ آنان می‌گویند پدر ما در جنگ فرار کرد. فرار از جنگ همچنین عقوبت الهی دارد. آیات ۱۵ و ۱۶ سوره انفال به این عقوبت اشاره می‌کنند:

﴿

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذَا لَقِيتُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا زَحْفًا فَلَا تُوَلُّوهُمُ الْأَدْبَارَ

﴾

ای کسانی که ایمان آورده‌اید، هنگامی که در میدان نبرد با کافران روبه‌رو شدید، به آنان پشت نکنید.

﴿

وَمَنْ يُوَلِّهِمْ يَوْمَئِذٍ دُبُرَهُ إِلَّا مُتَحَرِّفًا لِقِتَالٍ أَوْ مُتَحَيِّزًا إِلَى فِئَةٍ فَقَدْ بَاءَ بِغَضَبٍ مِنَ اللَّهِ وَمَأْوَاهُ جَهَنَّمُ وَبِئْسَ الْمَصِيرُ

﴾

هرکس در آن هنگام به آنان پشت کند، جز آنکه برای نبرد دوباره کنار بکشد یا به گروهی دیگر بپیوندد، به خشمی از جانب خدا گرفتار شده و جایگاهش دوزخ است؛ و چه بد سرانجامی است.

عقب‌نشینی برای آمادگی بیشتر یا پیوستن به گروهی دیگر اشکالی ندارد؛ سخن درباره فراری است که پشت به دشمن کند. چنین فراری هم در میان نسل‌های آینده مایه شرمندگی است و هم نتیجه‌اش آتش جهنم است. از همین رو، امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند حمله را پی‌درپی تکرار کنید.

حرکت به سوی مرگ

حضرت می‌فرمایند:

وَامْشُوا إِلَى الْمَوْتِ مَشْيًا سُجُحًا.

به‌سوی مرگ روان و آسان حرکت کنید؛ با طیب نفس به سوی مرگ بروید و از آن نترسید. وقتی خداوند شما را می‌بیند و برای او می‌جنگید، با عشق و آسودگی به سوی مرگ بروید. شما در پی شهادت و منتظر آن بوده‌اید؛ اکنون زمان آن رسیده است.

رویارویی با انبوه سپاه دشمن

حضرت می‌فرمایند:

وَعَلَيْكُمْ بِهَذَا السَّوَادِ الْأَعْظَمِ، وَالرِّوَاقِ الْمُطَنَّبِ، فَاضْرِبُوا ثَبَجَهُ، فَإِنَّ الشَّيْطَانَ كَامِنٌ فِي كَسْرِهِ.

«السواد الأعظم» یعنی انبوه سپاه؛ سپاه معاویه لشکری عظیم بود. «الرِّواق» یعنی خیمه و «المطنب» یعنی طناب‌پیچ‌شده. رواق همچنین به فضای جلوی خانه یا بخش‌هایی از حرم گفته می‌شود. پس باید به آن سپاه انبوه و خیمه طناب‌پیچ‌شده و مجللی که دشمن برپا کرده بود، حمله کنید: «فَاضْرِبُوا ثَبَجَهُ، فَإِنَّ الشَّيْطَانَ كَامِنٌ فِي كَسْرِهِ».

وَقَدْ قَدَّمَ لِلْوَثْبَةِ يَدًا، وَأَخَّرَ لِلنُّكُوصِ رِجْلًا.

«فَاضْرِبُوا ثَبَجَهُ»؛ یعنی به وسط سپاه و نقطهٔ اصلی خیمه حمله کنید. «فَإِنَّ الشَّيْطَانَ كَامِنٌ فِي كَسْرِهِ»؛ شیطان در کنارهٔ آن پنهان است. مقصود از شیطان، معاویه و عمرو عاص‌اند که در میان خیمه هستند؛ پس به آنان حمله کنید و از میان بردارید.

این دو جملهٔ اخیر توصیف همفکران معاویه و طاغوت‌هایی است که مانند او می‌اندیشند؛ جانیان و قدرتمندانی که روحیه‌شان به معاویه شباهت دارد. «قَدَّمَ لِلْوَثْبَةِ يَدًا»؛ برای جهش و پیش‌روی، دست پیش می‌آورند و اعلام می‌کنند که آماده‌اند. اما وقتی می‌بینند خطر جدی است، پا پس می‌کشند: «وَأَخَّرَ لِلنُّكُوصِ رِجْلًا». یعنی از یک سو دست پیش می‌آورند و از سوی دیگر، پا را عقب می‌کشند و می‌گریزند. آنان عشق و علاقه‌ای به جنگ ندارند؛ هدفشان قدرت است و شیطان این کار را در نظرشان می‌آراید.

این تعبیر «النُّكُوص» در آیهٔ ۴۸ سورهٔ انفال نیز آمده است:

﴿ وَإِذْ زَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَعْمَالَهُمْ وَقَالَ لَا غَالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ وَإِنِّي جَارٌ لَكُمْ ۖ فَلَمَّا تَرَاءَتِ الْفِئَتَانِ نَكَصَ عَلَىٰ عَقِبَيْهِ وَقَالَ إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ إِنِّي أَرَىٰ مَا لَا تَرَوْنَ إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ ۖ وَاللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ ﴾

هنگامی که شیطان اعمالشان را در نظرشان آراست و گفت: امروز هیچ‌کس از مردم بر شما پیروز نمی‌شود و من پناه شما هستم؛ اما هنگامی که دو گروه رویاروی شدند، به عقب برگشت و گفت: من از شما بیزارم؛ من چیزی می‌بینم که شما نمی‌بینید. من از خدا می‌ترسم و خدا سخت‌کیفر است.

شیطان اعمال کسانی مانند معاویه را در نظرشان می‌آراید و آنان را تشویق می‌کند که وارد جنگ شوند. به آنان می‌گوید: «لَا غَالِبَ لَكُمُ الْيَوْمَ مِنَ النَّاسِ»؛ امروز حتماً پیروزید و کسی بر شما غلبه نمی‌کند. «وَإِنِّي جَارٌ لَكُمْ»؛ من پناه و حامی شما هستم.

اما وقتی دو گروه با یکدیگر روبه‌رو می‌شوند و جنگ شدت می‌گیرد، «نَكَصَ عَلَىٰ عَقِبَيْهِ»؛ شیطان عقب‌نشینی می‌کند و می‌گریزد. همان‌گونه که امیرالمؤمنین (ع) فرمودند: «وَأَخَّرَ لِلنُّكُوصِ رِجْلًا». اینان عاشق جنگ نیستند؛ پیش‌قدم می‌شوند و جنگ را به راه می‌اندازند، اما وقتی می‌بینند در آستانهٔ شکست‌اند، پا به فرار می‌گذارند.

آن‌گاه شیطان به آنان می‌گوید: «إِنِّي بَرِيءٌ مِنْكُمْ»؛ من از شما بیزارم. «إِنِّي أَرَىٰ مَا لَا تَرَوْنَ»؛ من چیزهایی می‌بینم که شما نمی‌بینید. «إِنِّي أَخَافُ اللَّهَ»؛ من از خدا می‌ترسم و «اللَّهُ شَدِيدُ الْعِقَابِ»؛ خدا سخت‌کیفر است. شیطان همه را به میدان می‌فرستد، اما وقتی شکست را نزدیک می‌بیند، می‌گریزد و آنان را در میدان تنها می‌گذارد.

امیرالمؤمنین (ع) سپس می‌فرمایند:

فَصَمْدًا صَمْدًا حَتَّى يَنْجَلِيَ لَكُمْ عَمُودُ الْحَقِّ، وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ، وَاللَّهُ مَعَكُمْ، وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ.

«فَصَمْدًا صَمْدًا»؛ با استواری به سوی دشمن بروید و مقاومت کنید. «صمد» به معنای قصد کردن است؛ در «اللَّهُ الصَّمَدُ» نیز مقصود، خدایی است که همه او را قصد می‌کنند. پس با قدرت به سوی دشمن بروید و پایداری کنید تا «يَنْجَلِيَ لَكُمْ عَمُودُ الْحَقِّ»؛ ستون حق برایتان آشکار شود و به پیروزی نهایی برسید.

«وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ»؛ برتری از آنِ شماست و حق با شماست. پس پیش بروید، مقاومت کنید و دشمن را از میان بردارید. «وَاللَّهُ مَعَكُمْ»؛ خدا با شماست. «وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمَالَكُمْ»؛ خداوند هیچ‌یک از اعمال شما را نادیده نمی‌گیرد و پاداش آن را تباه نمی‌کند.

امیرالمؤمنین (ع) با این سخنان به رزمندگان نیرو می‌دادند و حقیقت دشمن را نیز برای آنان روشن می‌کردند: دشمنانی که اهل فرارند. ابن مزاحم در کتاب واقعهٔ صفین نقل می‌کند که پس از این سخنان، ده تا دوازده هزار نفر از رزمندگان حضرت چنان به خیمهٔ معاویه حمله کردند که معاویه بر اسب نشست و آمادهٔ فرار شد. وقتی مطمئن شد که شکست نزدیک است، می‌خواست بگریزد؛ اما عمرو عاص و دیگران مانعش شدند و حیله‌ای به کار بردند: قرآن‌ها را بر سر نیزه کردند.

وقتی معاویه دید این فریب اثر کرده است، بازگشت. وگرنه در حال فرار بود. این‌گونه خیانت‌ها گاهی ضربه‌ای شدید به سپاه اسلام می‌زند. شیطان بسیار قدرتمند است؛ نباید گمان کنیم که از تلاش دست برمی‌دارد. او تا آخرین لحظه می‌کوشد سربازان و مجاهدان را شکست دهد و دچار فتنه کند.

امیدواریم عشق الهی که همواره در رزمندگان اسلام بوده است، و محبت خدا در ما و فرزندانمان، روزبه‌روز بیشتر شود و همگی عاقبت‌به‌خیر شویم.

والسلام علیکم ورحمة الله وبركاته

اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ