جلسه اول(تنها جلسه)

أعوذ بالله من الشيطان الرجیم. بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین، والصلاة والسلام على أشرف الأنبیاء والمرسلین، حبیب قلوب الصادقین، أبی‌القاسم المصطفى محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد واهل‌بیت طیّبین و طاهرین او، و لعنت دائمی بر دشمنانشان تا روز قیامت.

نکته‌ای درباره آغاز ماه ربیع‌الاول

پیش از ورود به خطبه هفتاد و پنجم نهج‌البلاغه، نکته‌ای را درباره روزهایی که در آن هستیم عرض می‌کنم. رسم نادرستی میان ما رایج شده است: به‌محض پایان ماه صفر، ورود ماه ربیع‌الاول را به یکدیگر تبریک می‌گوییم، سیاهی‌ها را جمع می‌کنیم و لباس‌های عزا را درمی‌آوریم. گاهی هم شیرینی پخش می‌کنیم. این رسم نادرستی است و باید کنار گذاشته شود.

در ماه ربیع مناسبت‌های ارزشمندی داریم؛ از جمله ولادت پیامبر بزرگوار اسلام، حضرت محمد (ص)، و ولادت امام صادق (ع). از دوازدهم تا هفدهم ربیع، هفته وحدت است و این مناسبت مبارک و ارزشمند است. اما در روز اول ربیع، مناسبتی برای تبریک گفتن نداریم.

درباره شهادت امام عسکری (ع)، یک نقل این است که روز اول ربیع‌الاول است و نقل مشهور، هشتم ربیع‌الاول. بنابراین، شایسته است دوستداران اهل‌بیت (ع) سیاهی‌ها را تا هشتم ربیع نگه دارند. هنوز در این روزها عزاداریم؛ شب نهم ربیع، شب شادی و تاج‌گذاری امام زمان (عج) است. پس از آن نیز مناسبت‌های مبارکی مانند ولادت پیامبر (ص) و امام صادق (ع) می‌رسد. اما این مناسبت‌ها دلیلی نیست که از ابتدای ربیع‌الاول به یکدیگر تبریک بگوییم.

دلیل دیگری هم برای این نکته وجود دارد. در روزهای پس از بیست‌وهشتم صفر، حوادث ناگواری در تاریخ رخ داده است. پس از رحلت پیامبر (ص)، در حالی که امیرالمؤمنین (ع) مشغول تجهیز و تکفین ایشان بودند، گروهی در سقیفه جمع شدند و برای خود خلیفه تعیین کردند. امیرالمؤمنین (ع) به همراه سلمان، مقداد، ابوذر و چند نفر دیگر، پس از غسل دادن پیامبر (ص)، بر ایشان نماز خواندند. سپس پیامبر (ص) را دفن کردند و روز بعد، ماجرای سقیفه پیش آمد. پس از آن نیز به خانه حضرت زهرا (س) و امیرالمؤمنین (ع) هجوم بردند.

این روزها، روزهای شادی نیست. سلمان فارسی نیز حدیثی مفصل از امام صادق (ع) درباره مظلومیت امیرالمؤمنین (ع) نقل کرده است. قصد داشتم آن حدیث را امشب بخوانم، اما با بحث ما تناسب نداشت. امیدوارم این رسم نادرست که میان دوستداران اهل‌بیت (ع) رواج دارد، از بین برود.

این مقدمه درباره روز اول ربیع‌الاول است؛ روزی که اکنون در آن هستیم و سال ۱۴۴۸ هجری قمری است.

انسان و دو بال پرواز

مقدمه دیگر به بحث ما مربوط است. خداوند به پرنده دو بال داده است. پرنده با یک بال نمی‌تواند پرواز کند و اگر هم لحظه‌ای بالا برود، سقوط می‌کند. انسان هم مانند پرنده است و دو بال دارد: دنیا و آخرت. اگر انسان فقط به دنبال دنیا باشد، سقوط می‌کند. انسان برای پرواز به هر دو بال نیاز دارد.

موضوع بحث امشب نیز به همین مطلب مربوط می‌شود: خطبه هفتاد و پنجم نهج‌البلاغه.

موضوع خطبه هفتاد و پنجم نهج‌البلاغه

سید رضی برای این خطبه چنین عنوانی آورده است: این سخن امیرالمؤمنین (ع) هنگامی بیان شد که خبر رسید بنی‌امیه ایشان را به مشارکت در خون عثمان متهم کرده‌اند. موضوع خطبه، دفاع امیرالمؤمنین (ع) از خود در برابر این اتهام است؛ یعنی حضرت توضیح می‌دهند که در قتل عثمان نقشی نداشته‌اند.

پیشگویی امیرالمؤمنین (ع) درباره بنی‌امیه

این خطبه مربوط به سال سی‌وشش هجری است؛ زمانی که امیرالمؤمنین (ع) پس از قتل عثمان زمام امور را به دست گرفتند. اما بنی‌امیه از سال چهل، با پادشاهی معاویه، بر سر کار آمدند و حکومتشان تا سال ۱۳۲ ادامه یافت. آخرین پادشاه آنان مروان بن محمد بود که به مروان حمار معروف است.

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند:

أَوَلَمْ يَنْهَ بَنِي أُمَيَّةَ عِلْمُهَا بِي عَنْ قَرْفِي؟

یعنی آیا شناخت بنی‌امیه از من، آنان را از عیب‌جویی و تهمت‌زدن به من بازنداشت؟ «قرف» به معنای عیب‌جویی و تهمت‌زدن است. بنی‌امیه امیرالمؤمنین (ع) را می‌شناختند و با این حال، ایشان را در قتل عثمان شریک دانستند.

این سخن را می‌توان پیشگویی امیرالمؤمنین (ع) دانست؛ هرچند شارحان نهج‌البلاغه آن را در شمار پیشگویی‌های حضرت نیاورده‌اند. امام (ع) در سال سی‌وشش از رفتار بنی‌امیه سخن می‌گویند؛ در حالی که حکومت آنان هنوز آغاز نشده بود. مسئله قتل عثمان و پیراهن عثمان، بهانه‌ای شد که بنی‌امیه، با معاویه در آغاز و پس از او، آن را ادامه دادند و جنایت‌های بزرگی به بار آوردند.

موضع امیرالمؤمنین (ع) درباره عثمان

امیرالمؤمنین (ع) با رفتار عثمان موافق نبودند و نظر مثبتی به عملکرد او نداشتند؛ این مطلب را در خطبه شقشقیه خوانده‌ایم. اما حضرت هرگز راضی به قتل عثمان نبودند، زیرا می‌دانستند کشته‌شدن او به ریخته‌شدن خون‌های بسیار و کشته‌شدن افراد زیادی می‌انجامد.

در نامه‌ای نیز، که در آن عبدالله بن عباس به حضرت نامه می‌نویسد، امیرالمؤمنین (ع) درباره دفاع خود از عثمان می‌فرمایند:

وَاللَّهِ لَقَدْ دَفَعْتُ عَنْهُ حَتَّى خَشِيتُ أَنْ أَكُونَ آثِمًا.

یعنی به خدا سوگند، آن‌قدر از عثمان دفاع کردم که ترسیدم گناهکار شوم. امیرالمؤمنین (ع) می‌دانستند کشته‌شدن عثمان چه پیامدهایی دارد. با وجود مخالفتشان با رفتار او، از او دفاع می‌کردند و مراقب بودند که کسی او را نکشد. امام حسن (ع) و امام حسین (ع) را نیز برای وساطت فرستادند تا از کشته‌شدن او جلوگیری کنند.

در خطبه شقشقیه، حضرت درباره عثمان می‌فرمایند:

إِلَى أَنْ قَامَ ثَالِثُ الْقَوْمِ، نَافِجًا حِضْنَيْهِ، بَيْنَ نَثِيلِهِ وَمُعْتَلَفِهِ.

«إلى أن قام ثالث القوم»؛ یعنی خلافت ادامه یافت تا آنکه نفر سوم به خلافت رسید. ویژگی نخست او را حضرت چنین بیان می‌کنند: «نافجاً حضنيه»؛ دو پهلویش برآمده بود، از بس می‌خورد. «بين نثيله ومعتلفه»؛ پیوسته میان محل خوردن و محل قضای حاجت در رفت‌وآمد بود. پرخوری و اسراف، از اشکال‌های بزرگ عثمان بود.

اشکال دیگر عثمان این بود که خویشاوندان پدری‌اش را گرد خود جمع کرد:

وَقَامَ مَعَهُ بَنُو أَبِيهِ يَخْضَمُونَ مَالَ اللَّهِ خِضْمَةَ الْإِبِلِ نِبْتَةَ الرَّبِيعِ.

یعنی خویشاوندانش گرد او جمع شدند و بیت‌المال را بلعیدند؛ همان‌گونه که شتر گیاه تازه بهاری را از بیخ می‌خورد. آنان بیت‌المال را در اختیار گرفتند. پس امیرالمؤمنین (ع) با قتل عثمان موافق نبودند، هرچند رفتار او را نمی‌پذیرفتند.

حضرت در ادامه می‌فرمایند:

إِلَى أَنْ انْتَكَثَ عَلَيْهِ فَتْلُهُ، وَأَجْهَزَ عَلَيْهِ عَمَلُهُ، وَكُبِتَ بِهِ بَطْنَتُهُ.

کارهای عثمان سرانجام به جایی رسید که رشته کارش از هم گسست و کردار خودش او را از پای درآورد؛ شکم‌بارگی‌اش نیز مایه نابودی‌اش شد.

اتهام قتل عثمان

امیرالمؤمنین (ع) می‌دانستند که قتل عثمان چه پیامدهایی دارد. خلیفه‌کشی در تاریخ راه را برای حوادث ناگواری باز می‌کرد و حضرت به‌هیچ‌وجه نمی‌خواستند کسی عثمان را بکشد. ایشان بسیار از او حمایت کردند و بارها نصیحتش کردند؛ در تاریخ نیز تعهدهای عثمان به اصلاح رفتار خود نقل شده است. همان‌طور که بعداً در خطبه دویست‌وچهلم اشاره می‌کنیم، امیرالمؤمنین (ع) با کشته‌شدن عثمان موافق نبودند.

بااین‌حال، معاویه و بنی‌امیه با اینکه از جریان آگاه بودند، امیرالمؤمنین (ع) را به مشارکت در خون عثمان متهم کردند. حضرت می‌فرمایند:

أَوَلَمْ يَنْهَ بَنِي أُمَيَّةَ عِلْمُهَا بِي عَنْ قَرْفِي؟

آیا آگاهی بنی‌امیه از من، آنان را از متهم‌کردنم بازنداشت؟ «قَرف» به معنای اتهام‌زدن و عیب‌جویی است. بنی‌امیه می‌دانستند که امیرالمؤمنین (ع) در قتل عثمان نقشی نداشته‌اند؛ بااین‌حال، ایشان را متهم کردند.

پس از قتل عثمان، به امیرالمؤمنین (ع) گفتند باید قاتلان او را محاکمه و مجازات کرد. اما قاتلان عثمان یک نفر نبودند؛ گروهی از مردم به خانه او ریختند و او را کشتند. تاریخ این ماجرا مفصل است. عایشه مردم را به قتل عثمان فرامی‌خواند و گروهی از مردم مصر نیز در ماجرا حضور داشتند. معاویه و عایشه که خود در این جریان نقش داشتند، پیراهن عثمان را بهانه کردند و امیرالمؤمنین (ع) را شریک در قتل او دانستند. درحالی‌که معلوم نبود قاتلان دقیقاً چه کسانی بودند و امکان مجازات همه آنان نیز وجود نداشت؛ حضرت در خطبه‌های بعد به این نکته اشاره می‌کنند.

رفتار امیرالمؤمنین (ع) پس از ضربت ابن‌ملجم نیز نشان می‌دهد که ایشان اجازه نمی‌دادند کسی را بی‌حساب بکشند. حضرت فرمودند در برابر ضربت، تنها ابن‌ملجم مجازات شود و درباره او هم شرایطی را بیان کردند. ایشان می‌دانستند افراد بسیاری با آن حضرت دشمنی داشتند و پشت پرده ماجرای ابن‌ملجم نیز کسانی بودند، اما اجازه ندادند کسی جز او کشته شود. در ماجرای عثمان نیز قاتلان متعدد بودند و نمی‌شد همه را به‌روشنی مشخص و مجازات کرد.

امیرالمؤمنین (ع) در ادامه می‌فرمایند:

أَوَمَا وَزَعَ الْجُهَّالَ سَابِقَتِي عَنْ تَهْمَتِي؟

آیا پیشینه من در اسلام، نادانان را از متهم‌کردنم بازنداشت؟ بنی‌امیه از ماجرا آگاه بودند؛ اما گروهی از مردم ناآگاه نیز بودند که با پیراهن عثمان به راه افتادند. آیا این افراد از سابقه امیرالمؤمنین (ع) خبر نداشتند؟

مردم سخنان پیامبر اکرم (ص) درباره امیرالمؤمنین (ع) را شنیده بودند. از جمله:

أَنْتَ مِنِّي بِمَنْزِلَةِ هَارُونَ مِنْ مُوسَى

تو نسبت به من، به‌منزله هارون نسبت به موسی هستی.

و نیز:

أَنَا مَدِينَةُ الْعِلْمِ وَعَلِيٌّ بَابُهَا

من شهر دانشم و علی درِ آن است.

این سخنان پیامبر اکرم (ص) درباره امیرالمؤمنین (ع) به گوش مردم رسیده بود؛ هم بنی‌امیه آن‌ها را می‌دانستند و هم دیگران.

نقل کرده‌اند که روزی معاویه در جمع اطرافیانش پرسید: «با کرامت‌ترین مردم کیست؛ از جهت پدر، مادر، پدربزرگ، مادربزرگ، عمو، عمه، دایی و خاله؟» کسی پاسخ نداد و حاضران گفتند خود او بهتر می‌داند. امام حسن مجتبی (ع) نیز در آن جمع حضور داشت. معاویه دست ایشان را بالا برد و گفت: «این، باکرامت‌ترین مردم است.» سپس نسب ایشان را برشمرد: پدرش علی بن ابی‌طالب، مادرش فاطمه زهرا، جدش رسول خدا (ص)، جده‌اش خدیجه بنت خویلد، عمویش جعفر بن ابی‌طالب، عمه‌اش ام‌هانی، دایی‌اش قاسم بن محمد و خاله‌اش زینب بنت محمد است.

معاویه و بنی‌امیه امیرالمؤمنین (ع) و خاندان ایشان را می‌شناختند و از حقانیت آنان آگاه بودند؛ اما برخلاف آگاهی خود عمل کردند. یکی از مشکلات بنی‌امیه این بود که تنها به دنیا توجه داشتند و توجهی به آخرت نمی‌کردند. قرآن درباره شجره ملعونه می‌فرماید:

﴿

وَالشَّجَرَةَ الْمَلْعُونَةَ فِي الْقُرْآنِ

﴾

و درخت لعنت‌شده در قرآن

حکومت هشتادودوساله بنی‌امیه ارزشی نداشت؛ زیرا آنان تنها با یک بال می‌خواستند پرواز کنند و به آخرت توجهی نداشتند. پرنده با یک بال نمی‌تواند پرواز کند. دلبستگی بنی‌امیه به دنیا، سرانجام آنان را به سقوط کشاند. نکته مهم این است که با وجود آگاهی، برخلاف دانسته‌های خود عمل کردند.

بازگشت به قرآن و ایستادگی با حجت

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند:

وَلِمَا وَعَظَهُمُ اللَّهُ بِهِ أَبْلَغُ مِنْ لِسَانِي.

موعظه خدا از آنچه من با زبان خود می‌گویم رساتر است. یک نکته، آگاهی بنی‌امیه بود و نکته دیگر، پیشینه امیرالمؤمنین (ع) که مردم از آن خبر داشتند. افزون بر این‌ها، قرآن نیز مردم را از این کارها بازداشته است. خداوند می‌فرماید:

﴿

وَلَا تَقْفُ مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ

﴾

از آنچه به آن علم نداری پیروی مکن.

کسی که از ماجرا آگاه نیست، نباید دنبال آن برود و کسی را متهم کند. خداوند همچنین می‌فرماید:

﴿

اجْتَنِبُوا كَثِيرًا مِنَ الظَّنِّ إِنَّ بَعْضَ الظَّنِّ إِثْمٌ

﴾

از بسیاری از گمان‌ها بپرهیزید؛ بی‌گمان برخی از گمان‌ها گناه است.

تهمت‌زدن به بی‌گناه گناه است و نباید بر پایه گمان بد درباره دیگران داوری کرد. در آیه ۱۱۲ سوره نساء نیز آمده است:

﴿

وَمَنْ يَكْسِبْ خَطِيئَةً أَوْ إِثْمًا ثُمَّ يَرْمِ بِهِ بَرِيئًا فَقَدِ احْتَمَلَ بُهْتَانًا وَإِثْمًا مُبِينًا

﴾

و هر کس خطا یا گناهی مرتکب شود، سپس آن را به گردن بی‌گناهی بیندازد، بهتان و گناهی آشکار بر دوش گرفته است.

کسی که خود مرتکب گناهی شده و سپس آن را به گردن بی‌گناهی می‌اندازد، بهتانی بزرگ و گناهی آشکار مرتکب شده است. بنی‌امیه خود در این ماجرا گناه کردند و سپس آن را به گردن امیرالمؤمنین (ع) انداختند؛ درحالی‌که ایشان در قتل عثمان بی‌گناه بودند.

امیرالمؤمنین (ع) در ادامه می‌فرمایند:

أَنَا حَجِيجُ الْمَارِقِينَ.

«مارق» کسی است که از دین خارج شده است. حضرت می‌فرمایند: من با حجت و استدلال در برابر کسانی می‌ایستم که از دین خارج شده‌اند. این سخن امیرالمؤمنین (ع) درسی برای پیروان ایشان است: هرجا کسی برخلاف دین و حق سخن گفت، باید با دلیل و استدلال در برابر او ایستاد و سکوت نکرد.

حضرت همچنین می‌فرمایند:

وَخَصِيمُ النَّاكِثِينَ الْمُرْتَابِينَ.

«ناکثین» پیمان‌شکنان‌اند. امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند من دشمن پیمان‌شکنان و کسانی هستم که در پیمان خود تردید کرده و آن را شکسته‌اند. پس نباید با کسانی که پیمان خود را با اسلام شکسته‌اند و در برابر اسلام ایستاده‌اند، طرح دوستی ریخت. امروز نیز آمریکا دشمن اسلام است؛ این بحث، بحث ایران نیست. دوستی با آمریکا با منطق امیرالمؤمنین (ع) سازگار نیست.

حضرت می‌فرمایند:

وَعَلَى كِتَابِ اللَّهِ تُعْرَضُ الْأَمْثَالُ.

در چنین مواردی باید نمونه‌ها و موضوعات مشابه را بر قرآن عرضه کرد و به قرآن مراجعه کرد. قرآن ما را از اتهام‌زدن به بی‌گناه، پیروی از چیزی که به آن علم نداریم و بدگمانی بازمی‌دارد.

و نیز می‌فرمایند:

وَبِمَا فِي الصُّدُورِ تُجَازَى الْعِبَادُ.

بندگان بر اساس آنچه در دل دارند جزا داده می‌شوند. خداوند از همه رازها آگاه است و انسان بر پایه آنچه در دل دارد پاداش یا کیفر می‌بیند. پس باید دل و نیت خود را اصلاح کنیم. قرآن می‌فرماید:

﴿

إِلَّا مَنْ أَتَى اللَّهَ بِقَلْبٍ سَلِيمٍ

﴾

مگر کسی که با دلی سالم نزد خدا بیاید.

در روز قیامت، قلب سلیم مایه نجات است. مهم این است که عبادت‌ها و کارهای خیر را با چه نیتی انجام داده‌ایم؛ آیا هدفمان الهی بوده یا انگیزه‌های دنیوی داشته‌ایم؟ امید است در همه اعمال، چه عبادی و چه غیرعبادی، هدفمان الهی باشد و نتیجه‌ای نیک در پی داشته باشیم.

اللَّهُمَّ اجْعَلْ عَوَاقِبَ أُمُورِنَا خَيْرًا

و درود خدا بر محمد و خاندان محمد.