جلسه اول(تنها جلسه)

أعوذ بالله من الشيطان الرجيم. بسم الله الرحمن الرحيم. الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبي القاسم المصطفى محمد. اللهم صل على محمد وآل محمد، وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين، من الآن إلى قيام يوم الدين.

زمینه خطبه

در محضر خطبه شصت‌ونهم نهج‌البلاغه هستیم. مرحوم سید رضی عنوان این خطبه را چنین قرار داده است: «وَمِنْ كَلَامٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ فِي ذَمِّ أَصْحَابِهِ»؛ یعنی از سخنان امیرالمؤمنین (ع) در سرزنش اصحاب خود.

مضمون این خطبه با خطبه‌های بیست‌ونهم و سی‌ونهم نهج‌البلاغه شباهت دارد. به نظر می‌رسد خطبه بیست‌ونهم پس از آغاز غارت‌های معاویه و حمله ضحاک بن قیس به سوی کوفه ایراد شده باشد. ضحاک بن قیس، به نمایندگی از معاویه، سرکرده غارتگران بود. امیرالمؤمنین (ع) در آن خطبه مردم را تشویق می‌کنند که در برابر غارت‌ها و هجوم‌ها بایستند و یارانشان را به‌خاطر سکوت و بی‌عملی سرزنش می‌کنند.

در خطبه سی‌ونهم نیز، هنگامی که معاویه نعمان بن بشیر را برای حمله به عین‌التمر می‌فرستد، امیرالمؤمنین (ع) می‌کوشند اصحاب خود را آماده کنند؛ اما در نهایت بیش از صد نفر آماده نمی‌شوند. خطبه شصت‌ونهم نیز در ادامه همین موضوع است. سرزنش‌ها و توبیخ‌های حضرت برای آن است که نیروها را به حمایت و دفاع از خود در برابر غارت‌ها و هجوم‌های دشمن و معاویه برانگیزند.

مدارا با یاران

برای روشن‌تر شدن موقعیت امیرالمؤمنین (ع) و مضمون سخنان ایشان، بد نیست به تمثیلی از مولانا اشاره کنیم. مولانا هنگام سخن گفتن از تلاش‌ها و زحمت‌های انبیا، مثال‌هایی می‌آورد. مقصود، خود مثال‌هاست:

سنگی را صد سال گویی لعل شوکهنه را صد سال گویی باش نو

خاک را گویی صفت آب گیرآب را گویی عسل، عسل شو یا که شیر

سنگ را گویی که زر شد، بیهوده استمس را گویی که زر شد، راه است

ریگ را گویی که گل شد، عاجز استخاک را گویی که گل شد، جایز است

درد جان‌سوز امیرالمؤمنین (ع) این است که با مردمی روبه‌رو هستند که از قماش سنگ‌اند؛ یا مانند پارچه‌های فرسوده‌اند. پارچه فرسوده را از هر طرف که بدوزی، از طرف دیگر پاره می‌شود. با چنین مردمی چگونه می‌توان مدارا کرد؟

حضرت می‌فرمایند:

كَمْ أُدَارِيكُمْ كَمَا تُدَارَى الْبِكَارُ الْعُمَّدَةُ وَالثِّيَابُ الْمُتَدَاعِيَةُ، كُلَّمَا حِيصَتْ مِنْ جَانِبٍ تَهَتَّكَتْ مِنْ آخَرَ. كُلَّمَا أَطَلَّ عَلَيْكُمْ مَنْسِرٌ مِنْ مَنَاسِرِ أَهْلِ الشَّامِ أَغْلَقَ كُلُّ رَجُلٍ مِنْكُمْ بَابَهُ، وَانْجَحَرَ انْجِحَارَ الضَّبَّةِ فِي جُحْرِهَا وَالضَّبُعِ فِي وِجَارِهَا.

حضرت می‌فرمایند: تا چه اندازه با شما مدارا کنم؟ مانند شترهای جوانی که از درون درد دارند. «بِكار» جمع «بَكر» است؛ به شتر جوان «بَكر» می‌گویند. این شترها بار می‌کشند، اما پشتشان درد می‌کند و رنج کشیده‌اند. ظاهرشان نشان نمی‌دهد که آزرده‌اند و باید با آن‌ها مدارا کرد. حضرت می‌فرمایند: تا چه اندازه با شما مدارا کنم؛ مانند این شترهای جوان یا مانند لباس‌های فرسوده؟

«الثِّيَابُ الْمُتَدَاعِيَةُ» یعنی لباس‌های فرسوده؛ لباس‌هایی که هرگاه از یک طرف دوخته شوند، از طرف دیگر پاره می‌شوند. «تَهَتَّكَتْ مِنْ آخَرَ» یعنی از سوی دیگر از هم می‌گسلند. «هتک» یعنی پرده‌دری و از میان بردن حرمت. حضرت می‌فرمایند: با چنین لباسی چه باید کرد؟ باید با آن مدارا کرد و چنان با آن رفتار کرد که بیشتر پاره نشود.

پناه بردن به خانه‌ها

سپس حضرت می‌فرمایند: هرگاه گروهی کوچک از سپاه شام به سوی شما بیاید، هر یک از شما درِ خانه‌اش را می‌بندد و مانند سوسمار ماده در سوراخ خود، یا کفتار در لانه‌اش، پنهان می‌شود.

«مَنْسِر» به معنای گروهی کوچک است. هرگاه گروهی از سپاه دشمن به سوی شما بیاید، شما می‌گریزید و درِ خانه‌هایتان را می‌بندید. «اِنْجَحَرَ» یعنی در سوراخ خود خزید. حضرت شما را به سوسمار ماده‌ای تشبیه می‌کنند که به سوراخش پناه می‌برد، و نیز به کفتاری که به لانه‌اش می‌خزد.

این دو حیوان در ترس و حماقت ضرب‌المثل‌اند. درباره کفتار گفته‌اند که صیاد تا دم لانه‌اش می‌آید و برایش لالایی می‌خواند؛ کفتار هم لالایی می‌خواند و همان‌جا گرفتار می‌شود، چون نمی‌فهمد که آن صدا از صیاد است. درباره سوسمار هم گفته‌اند که پشت هر سنگی پنهان می‌شود و گمان می‌کند آنجا پناهگاه امنی است. این حیوان‌ها گاهی حتی فرزندان خود را تشخیص نمی‌دهند و از تنبلی برای شکار نمی‌روند، تا آنجا که ممکن است بچه‌های خود را هم بخورند.

حضرت می‌فرمایند ضعف شما گاهی به چنین وضعی می‌رسد. همین که گروه کوچکی از دشمن به شما حمله می‌کند، به خانه‌هایتان پناه می‌برید و درها را می‌بندید؛ گویی خانه می‌تواند شما را حفظ کند. اما خانه جای مبارزه با دشمن نیست. انسان باید به میدان بیاید و در برابر دشمن بایستد. وای به حال کسانی که در خانه خود مورد هجوم قرار بگیرند.

سرزنش یاران و ثبت واقعیت در تاریخ

این ناله‌ها و دردهای جان‌سوز امیرالمؤمنین (ع) از آن روست که با مردمی روبه‌رو هستند که به‌آسانی هدایت نمی‌شوند. گاهی ممکن است این پرسش پیش بیاید که چرا حضرت چنین تعبیرهای تندی به کار می‌برند.

مردم یکسان نیستند. بعضی با تشویق و ترغیب به راه می‌آیند و بعضی دیگر با سرزنش و توبیخ. تاریخ نشان داده است که مردم کوفه از گروه دوم بودند؛ با سرزنش و سخن تند بهتر به راه می‌آمدند.

جهت دیگر این سخنان آن است که واقعیت در تاریخ ثبت شود؛ تا فردا نگویند امیرالمؤمنین (ع) یارانی داشت، اما نتوانست در برابر معاویه بایستد. باید در تاریخ روشن باشد که یاران حضرت چه کسانی بودند. این مضمون را در خطبه‌های بیست‌ونهم، سی‌ونهم و شصت‌ونهم می‌بینیم: حضرت یاران خود را سرزنش می‌کنند تا وضعیت آنان در تاریخ ثبت شود.

ناتوانی در یاری

حضرت درباره چنین نیروهایی می‌فرمایند که کسی که بخواهد از راه شما یاری شود، ذلیل است. اگر کسی بخواهد با شما تیراندازی کند، گویی با تیرهای شکسته و بی‌پیکان تیراندازی کرده است. تیری که سر و پیکان ندارد، وقتی به دشمن بخورد اثر نمی‌کند؛ تیر مؤثر آن است که پیکانش در دشمن فرو رود.

بنابراین، کسی که بخواهد از راه شما نصرت پیدا کند، ذلیل خواهد شد. نیروهای ترسو نمی‌توانند کسی را یاری کنند؛ همان‌گونه که تیر شکسته و بی‌پیکان کارایی ندارد.

راه اصلاح

ممکن است کسی بگوید: آیا امیرالمؤمنین (ع) نمی‌دانند راه اصلاح این مردم چیست؟ حضرت همه‌چیز را می‌دانند. خود ایشان می‌فرمایند:

وَإِنِّي لَعَالِمٌ بِمَا يُصْلِحُكُمْ

یعنی من می‌دانم چه چیزی شما را اصلاح می‌کند و کژی شما را راست می‌سازد. می‌دانم چگونه می‌توان شما را از مسیر انحراف بیرون آورد. اما نتیجه آن راهی که می‌دانم، فاسد شدن خود من و گرفتار شدنم در آتش جهنم است.

آن راه، همان روشی است که معاویه در پیش می‌گیرد: یا ترساندن و ایجاد رعب و وحشت، یا تطمیع با پول و مقام. امیرالمؤمنین (ع) نمی‌خواهند مردم را به زور وادار کنند تا فردا گفته شود علی مردم را به زور وادار کرد. ایشان نه اهل اعمال زورند و نه با تطمیع و رشوه دادن مردم را به راه می‌آورند. حضرت می‌دانند روش معاویه چیست، اما رهبر الهی راه فساد را در پیش نمی‌گیرد. ترغیب و ترهیب، پول‌های کلان و مقام دادن، روش معاویه است؛ اما اگر حضرت آن روش را به کار بگیرند، نتیجه‌اش فاسد شدن خود ایشان خواهد بود.

حضرت می‌فرمایند:

وَلَكِنِّي لَا أَرَى إِصْلَاحَكُمْ بِإِفْسَادِ نَفْسِي

«اما من اصلاح شما را با فاسد کردن خویش نمی‌بینم.»

صبر پیامبران در برابر مردم

معمولاً پیامبران، به‌ویژه پیامبران اولوالعزم، با مردمی از این دست روبه‌رو بودند. ازاین‌رو خداوند به پیامبر (ص) می‌فرماید:

﴿ فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ ﴾

پس شکیبا باش، همان‌گونه که پیامبران اولوالعزم شکیبایی کردند.

همه پیامبران اولوالعزم نبودند. درباره حضرت آدم (ع) می‌فرماید:

﴿ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا ﴾

و برای او عزمی نیافتیم.

خداوند با حضرت آدم (ع) عهدی بست، اما او آن را فراموش کرد. پیامبران اولوالعزم کسانی بودند که بالاترین صبر را داشتند.

حضرت نوح (ع) نهصد و پنجاه سال تبلیغ کرد و با آن همه صبر و تلاش، پیوسته مسخره می‌شد. وقتی کشتی می‌ساخت، مردم می‌آمدند و استهزایش می‌کردند. پس از نهصد و پنجاه سال تبلیغ، تنها هفت یا هشت یا ده نفر به راه آمدند. با این همه، آن حضرت همچنان صبر کرد و به تلاش خود ادامه داد. خداوند به او می‌فرماید:

﴿ وَاصْبِرْ لِحُكْمِ رَبِّكَ فَإِنَّكَ بِأَعْيُنِنَا ﴾

و در برابر فرمان پروردگارت شکیبا باش، که تو در برابر دیدگان مایی.

یعنی تو در برابر دیدگان مایی؛ خدا همه‌چیز را می‌داند، پس نگران نباش.

حضرت ابراهیم (ع) نیز بسیار تلاش و زحمت کشید، اما سرانجام او را در آتش انداختند. حضرت نوح (ع) و حضرت ابراهیم (ع) از پیامبران اولوالعزم بودند و صبر ویژه‌ای داشتند.

خود پیامبر (ص) نیز در تمام سی‌وسه سالی که در مکه بودند، پیوسته آزار و شکنجه دیدند. خاک بر سرشان می‌ریختند و در شعب ابی‌طالب ایشان و همراهانشان را در محاصره اقتصادی قرار دادند. در روایتی آمده است:

مَا أُوذِيَ نَبِيٌّ مِثْلَ مَا أُوذِيتُ

هیچ پیامبری به اندازه من آزار ندید.

پیامبران با وجود مقام و صبرشان، سرانجام در برابر مردمی که به راه نمی‌آمدند، نفرین می‌کردند. حضرت نوح (ع) نیز در پایان نفرین کرد. امیرالمؤمنین (ع) هم در پایان این سخن، دو جمله در نفرین این مردمی می‌فرمایند که با این شیوه رفتار می‌کنند و به راه نمی‌آیند.

نفرین امیرالمؤمنین (ع) بر مردم سست‌پیمان

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند:

إِنَّكُمْ وَاللَّهِ لَكَثِيرٌ فِي الْبَاحَاتِ، قَلِيلٌ تَحْتَ الرَّايَاتِ، وَإِنِّي لَعَالِمٌ بِمَا يُصْلِحُكُمْ

شما در میدان‌ها و اجتماعات بسیار دیده می‌شوید، اما زیر پرچم‌ها و در میدان جهاد، اندک هستید. من می‌دانم چه چیزی شما را اصلاح می‌کند؛ اما همان‌طور که گفتم، اصلاح کردن شما به روشی که خودم را فاسد کند، برای من روا نیست.

سپس حضرت می‌فرمایند:

أَضْرَعَ اللَّهُ خُدُودَكُمْ، وَأَتْعَسَ جُدُودَكُمْ، لَا تَعْرِفُونَ الْحَقَّ كَمَعْرِفَتِكُمُ الْبَاطِلَ، وَلَا تُبْطِلُونَ الْبَاطِلَ كَإِبْطَالِكُمُ الْحَقَّ

«أضرع» یعنی خداوند چهره‌هایتان را خوار و ذلیل کند، و «أتعس جدودکم» یعنی بهره و بختتان را تیره و تباه سازد؛ از زندگی‌تان بهره‌ای نبرید و به مذلت بیفتید.

شما حق را آن‌گونه که باطل را می‌شناسید، نمی‌شناسید؛ باطل را خوب می‌شناسید، اما در پی از میان بردن آن نیستید. برعکس، حق را از میان می‌برید. در پی باطل، معاویه و اندیشه او هستید؛ در پی جاه و مقام و نعمت‌های دنیوی و چنین مسیرهایی می‌روید. من این را می‌دانم، اما به‌کار گرفتن آن روش، موجب جهنمی شدن من است.

از این خطبه به‌خوبی روشن می‌شود امیرالمؤمنین (ع) چه دردهای جان‌سوزی داشتند. هر جا در نهج‌البلاغه گلایه‌ها و شکایت‌های حضرت را می‌بینیم، درمی‌یابیم که با چه گروهی روبه‌رو بودند و چقدر دشواری می‌کشیدند تا مردم را برای جهاد آماده کنند.

البته حضرت هیچ‌گاه مأیوس نمی‌شدند و پیوسته تلاش می‌کردند. شاید در میان این مردم ده یا بیست نفر پیدا می‌شدند که هدایت شوند. امیدواریم تلاش امیرالمؤمنین (ع) برای ما الگو باشد تا در عرصه زندگی هرگز از کارمان مأیوس نشویم و کار هدایت و تربیت را در جامعه خود ادامه دهیم.

وَصَلَّى اللَّهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ. اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ وَعَجِّلْ فَرَجَهُمْ.