جلسه اول(تنها جلسه)

أعوذ بالله من الشيطان الرجیم. بسم الله الرحمن الرحیم. الحمد لله رب العالمین، والصلاة والسلام على أشرف الأنبیاء والمرسلین، حبیب قلوب الصادقین، أبی‌القاسم المصطفى محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد، وعجّل فرجهم، وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين من الآن إلى قيام يوم الدين.

خطبه ۶۲ نهج‌البلاغه و ماجرای تهدید به ترور

امشب توفیق داریم در محضر خطبه ۶۲ نهج‌البلاغه باشیم؛ کلامی از امیرالمؤمنین (ع) هنگامی که ایشان را از ترور بیم دادند:

حضرت می‌فرمایند:

وَإِنَّ عَلَيَّ مِنَ اللَّهِ جُنَّةً حَصِينَةً، فَإِذَا جَاءَ يَوْمِي انْفَرَجَتْ عَنِّي وَأَسْلَمَتْنِي، فَحِينَئِذٍ لَا يَطِيشُ السَّهْمُ وَلَا يَبْرَأُ الْكَلْمُ.

«وَإِنَّ عَلَيَّ مِنَ اللَّهِ جُنَّةً حَصِينَةً»؛ بدانید که از جانب خداوند سپری استوار بر من قرار گرفته است. «فَإِذَا جَاءَ يَوْمِي»؛ هرگاه روز رفتن من فرا برسد، «انْفَرَجَتْ عَنِّي»؛ آن سپر کنار می‌رود و «وَأَسْلَمَتْنِي» مرا تسلیم می‌کند. در آن هنگام «لَا يَطِيشُ السَّهْمُ»؛ تیر خطا نمی‌رود و «لَا يَبْرَأُ الْكَلْمُ»؛ زخم بهبود نمی‌یابد. این ترجمه تحت‌اللفظی خطبه است.

ماجرای خطبه این است که امیرالمؤمنین (ع) مشغول سخنرانی بودند که ناگهان سر و صدا شد. ابن‌ملجم میان مردم نشسته بود و در اثنای سخنرانی گفته بود: «به خدا قسم، مردم را از دست تو راحت می‌کنم.» مردم ناراحت شدند، او را گرفتند و خدمت امیرالمؤمنین (ع) آوردند و گفتند: «یا امیرالمؤمنین، قصد ترور شما را دارد.»

حضرت فرمودند: «هنوز که کاری نکرده است؛ رهایش کنید.» قصاص پیش از جنایت معنا ندارد؛ او فعلاً کاری نکرده و فقط چنین حرفی زده است. این خطبه در پی همین ماجرا بیان شده است. حضرت فرمودند خداوند سپری برای من قرار داده است؛ تا وقتی آن سپر کنار نرفته، از من محافظت می‌کند، اما وقتی کنار برود، اگر تیری به من اصابت کند، به هدف می‌خورد و اگر زخمی شوم، دیگر بهبود نمی‌یابد.

این سخن امیرالمؤمنین (ع) فقط درباره خود ایشان نیست. همه انسان‌ها محافظ دارند و خداوند از آنان محافظت می‌کند:

إِنَّ عَلَيْكُمْ لَحَافِظِينَ

پس این قاعده عمومیت دارد. البته ابن‌ملجم را چند بار نزد امیرالمؤمنین (ع) آوردند و هر بار حضرت فرمودند رهایش کنید؛ چون هنوز کاری نکرده بود.

ابن‌ملجم و پیشگویی امیرالمؤمنین (ع)

ابن‌ملجم از یمن آمده بود. هنگامی که امیرالمؤمنین (ع) حکومت و خلافت را پذیرفتند، به یکی از مناطق یمن نامه نوشتند و درخواست کردند افرادی شایسته برای محافظت و کارهای امنیتی بفرستند. حاکم آن منطقه از نامه امیرالمؤمنین (ع)، داماد پیامبر (ص)، بسیار خوشحال شد و اعلام کرد چه کسی حاضر است نزد ایشان برود. جمعیت زیادی اعلام آمادگی کردند؛ پس از گزینش، ده نفر از میان آنان انتخاب شدند و به خدمت امیرالمؤمنین (ع) رسیدند.

هر یک از آنان جداگانه در مدح و بیان عظمت امیرالمؤمنین (ع) سخن گفت. ابن‌ملجم هم خطبه‌ای در مدح ایشان خواند. وقتی می‌خواست برود، امیرالمؤمنین (ع) از او پرسیدند نامش چیست. گفت: «ابن‌ملجم.» حضرت پرسیدند: «از کدام قبیله‌ای؟» گفت: «مرادی.» حضرت اشاره کردند که او قاتل ایشان است.

ابن‌ملجم به‌عنوان مرید و دوستدار امیرالمؤمنین (ع) از یمن آمده بود؛ اما حضرت می‌دانستند چه خواهد کرد.

مرگ و اجل انسان

نکته نخست این است که مرگ در اختیار انسان نیست:

وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ كِتَابًا مُؤَجَّلًا ۗ وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الدُّنْيَا نُؤْتِهِ مِنْهَا وَمَنْ يُرِدْ ثَوَابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْهَا وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ

هیچ‌کس نمی‌تواند زمان مرگ خود را تعیین کند. بعضی می‌گویند می‌خواهیم بمیریم؛ مثلاً سال‌ها به جبهه می‌روند، اما خبری از شهادت نمی‌شود. بعضی هم از جبهه فرار می‌کنند و می‌خواهند زنده بمانند. مرگ دست انسان نیست؛ فقط با اذن خداوند واقع می‌شود و زمان آن معین و نوشته شده است.

ما فقط می‌توانیم اراده کنیم که دنیا را بخواهیم یا آخرت را. اگر پاداش دنیا را بخواهیم، خداوند از آن به ما می‌دهد و اگر پاداش آخرت را بخواهیم، از آن به ما عطا می‌کند؛ «وَسَنَجْزِي الشَّاكِرِينَ». اما درباره زمان مرگ نمی‌توانیم تصمیم بگیریم؛ آن در اختیار خداست.

«اَجَل» از واژه‌های قرآنی است و با مشتقاتش حدود پنجاه‌وشش بار در قرآن آمده است. اجل یعنی مدت‌زمان معین؛ از جمله مدت‌زمان تعیین‌شده برای مرگ انسان. در اصطلاح قرآن، اجل دو گونه است: اجل مسمّى، یا اجل حتمی و قطعی؛ و اجل معلق، یا اجل غیرمسمّى و مشروط.

امیرالمؤمنین (ع) در این خطبه از مرگی سخن می‌گویند که وقتی زمانش فرا برسد، دیگر کاری نمی‌توان کرد؛ یعنی اجل حتمی. قرآن درباره فرا رسیدن اجل می‌فرماید:

إِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ

اگر اجل حتمی کسی فرا برسد، نمی‌توان آن را حتی لحظه‌ای عقب یا جلو انداخت.

نمونه‌هایی از اعتماد به تقدیر الهی

ماجرای ابن‌ملجم نمونه‌ای از این مسئله است و نمونه‌های دیگری هم دارد. قنبر علاقه بسیاری به امیرالمؤمنین (ع) داشت. شبی، نیمه‌شب، امیرالمؤمنین (ع) از خواب برخاستند و بیرون رفتند و قنبر هم در تاریکی پشت سر ایشان راه افتاد. حضرت متوجه شدند و پرسیدند چرا دنبال ایشان آمده است. قنبر گفت دوست دارد در محضر ایشان باشد. حضرت پرسیدند: «می‌خواهی مرا از خطرهای آسمانی نجات بدهی یا از خطرهای زمینی؟» قنبر گفت از خطرهای آسمانی کاری از او برنمی‌آید، اما شاید بتواند از خطرهای زمینی محافظت کند. حضرت فرمودند: «از خطرهای زمینی هم نمی‌توانی کاری بکنی.» سپس او را برگرداندند.

نمونه دیگر، پرسشی است که معاویه از امام حسین (ع) کرد. معاویه گفت از رفتار پدرتان در شگفتم و دلیلش را نمی‌فهمم: صبح در بصره جنگ جمل را کرده و عده‌ای را کشته است، اما عصر یا شب، تنها و بدون محافظ، با لباس معمولی در شهر راه می‌رود. امام حسین (ع) در پاسخ فرمودند:

إِنَّ أَبِي كَانَ يَعْلَمُ أَنَّ مَا أَصَابَهُ لَمْ يَكُنْ لِيُخْطِئَهُ، وَمَا أَخْطَأَهُ لَمْ يَكُنْ لِيُصِيبَهُ

پدرم می‌دانست اگر قرار باشد تیری به او اصابت کند، خطا نخواهد رفت؛ و اگر مقدر نباشد تیری به او بخورد، به او اصابت نمی‌کند. امیرالمؤمنین (ع) به تقدیر الهی یقین داشتند. مسئله ما این است که به تقدیر الهی ایمان و یقین نداریم.

این سخن به معنای آن نیست که امیرالمؤمنین (ع) از خود محافظت نمی‌کردند یا احتیاط را کنار می‌گذاشتند. ایشان خودشان مراقب بودند و حواسشان به اطراف جمع بود؛ هرچند محافظ نمی‌گرفتند.

در جنگ اُحد، هند، همسر ابوسفیان، به غلامش وحشی گفت یکی از این سه نفر را بکشد: پیامبر (ص)، علی (ع) یا حمزه. وحشی گفت که اصلاً نمی‌تواند به علی (ع) نزدیک شود؛ هر طرف که برود، حضرت متوجه او هستند و گویا از همه طرف چشم دارند. اما سرانجام حمزه سیدالشهدا (ع) را به شهادت رساند. سپس شکم ایشان را پاره کرد و جگرشان را بیرون آورد؛ هند آن را برداشت و خورد.

امیرالمؤمنین (ع) احتیاط می‌کردند و از همه جهات مراقب بودند. حال باید دید انسان درباره کدام‌یک از دو نوع اجل می‌تواند احتیاط کند. یک نوع مرگ، مرگ حتمی است که نمی‌توان کاری در برابرش کرد؛ این همان اجل مسمّى است. افزون بر آن، اجل دیگری هم داریم که به آن اجل غیرمسمّى، اجل معلق یا اجل مشروط می‌گویند.

اجل مشروط

اجل مشروط به شرایطی وابسته است. در روایات آمده است که بعضی کارها می‌تواند مرگ انسان را به تأخیر بیندازد. برای نمونه، صدقه موجب تأخیر مرگ می‌شود و صله‌رحم هم چنین اثری دارد. رعایت امور بهداشتی نیز می‌تواند عمر انسان را طولانی‌تر کند. در مقابل، قطع‌رحم باعث کوتاه شدن عمر می‌شود.

پس مجموعه‌ای از عوامل و اسباب دنیوی و اخروی می‌تواند عمر انسان را طولانی‌تر یا کوتاه‌تر کند. اجلی که کم‌وزیاد می‌شود، اجل مشروط یا معلق است.

اگر انسان مسائل دنیوی، از جمله بهداشت و حفظ سلامت، را رعایت کند، عمرش طولانی‌تر می‌شود؛ اما اگر پیوسته غذای آلوده بخورد، روشن است که عمرش کوتاه‌تر خواهد شد. در امور معنوی نیز صدقه‌دادن و احترام به پدر و مادر بر طول عمر اثر دارد. در روایات آمده است که رسیدگی و احترام به پدر و مادر عمر را طولانی می‌کند و عاقّ والدین بودن، عمر را کوتاه می‌سازد. پس برخی اسباب عمر را طولانی و برخی دیگر آن را کوتاه می‌کنند. این عوامل به اجل معلق مربوط‌اند.

لوح محفوظ و محو و اثبات

در قرآن از لوح محفوظ سخن گفته شده است. اجل مسمّى در لوح محفوظ ثبت است و تغییر نمی‌کند. اما کتاب دیگری نیز هست که از آن به «محو و اثبات» تعبیر می‌شود:

﴿

يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ

﴾

خدا هرچه را بخواهد محو می‌کند و هرچه را بخواهد برقرار می‌دارد.

در محو و اثبات، ممکن است چیزی درباره عمر انسان نوشته شده باشد و سپس محو شود؛ یا عمر کوتاهی نوشته شده باشد و بعد افزایش یابد. تأثیر شب‌های قدر نیز از همین‌جاست. بنابراین، بخشی از امور به محو و اثبات مربوط است و مرگی که به این بخش ارتباط دارد، می‌تواند پس‌وپیش شود.

اجل حتمی و امکان احتیاط

احتیاط درباره اجل معلق است، نه مرگ قطعی. مرگ حتمی را نمی‌توان تغییر داد. سخن امیرالمؤمنین (ع) در اینجا ناظر به اجل حتمی است: وقتی این اجل فرا برسد، کاری نمی‌توان کرد. خداوند برای انسان محافظانی قرار داده است، اما هنگامی که زمان مرگ حتمی برسد، دیگر حفاظی نمی‌ماند؛ تیر به انسان می‌خورد و اگر زخمی شود، آن زخم درمان‌پذیر نیست. همان‌طور که در ماجرای ابن‌ملجم دیدیم، اجل حتمی فرا رسیده بود و درمان ممکن نبود.

اینجا نکته‌ای درباره علم ائمه (ع) نیز روشن می‌شود. امیرالمؤمنین (ع) از شهادت خود آگاه بودند و امام حسین (ع) نیز از جریان کربلا آگاهی داشتند؛ بااین‌حال، برای حفظ جان خود اقدامی نکردند. علت این است که آن مرگ‌ها اجل حتمی بود. علم انسان نمی‌تواند اجل حتمی را پس‌وپیش کند و در چنین موردی، احتیاط معنایی ندارد.

گاهی می‌پرسند: امیرالمؤمنین (ع) که می‌دانستند ابن‌ملجم ایشان را به شهادت می‌رساند، چرا آن روز به مسجد نرفتند؟ یا امام حسین (ع) که از ماجرای کربلا آگاه بودند، چرا احتیاط نکردند؟ پاسخ این است که احتیاط جایی دارد که اجل معلق باشد؛ اجل مشروطی که ممکن است با برخی شرایط کم‌وزیاد شود. اما اجل حتمی خواه‌ناخواه فرا می‌رسد و نمی‌توان آن را تغییر داد.

ما نمی‌دانیم اجل خودمان از کدام نوع است؛ ازاین‌رو باید احتیاط کنیم. اما امام (ع) می‌داند با چه نوع اجلی روبه‌روست. امیرالمؤمنین (ع) در مواردی که احتیاط امکان‌پذیر بود، بیش از همه احتیاط می‌کردند و همه اسباب دنیوی و اخروی را رعایت می‌فرمودند؛ از جمله صله‌رحم و دیگر اموری را که می‌دانستند. اما جایی که جای احتیاط نیست، اجل حتمی است.

خداوند می‌فرماید:

﴿

فَإِذَا جَاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَلَا يَسْتَقْدِمُونَ

﴾

هنگامی که اجلشان فرا رسد، نه ساعتی آن را به تأخیر می‌اندازند و نه پیش می‌اندازند.

اگر انسان به کوه‌ها پناه ببرد و فرار کند، بسیاری از مردم از مرگ می‌گریزند؛ اما اگر بنا باشد مرگشان فرا برسد، همان‌جا فرا می‌رسد و قبرشان را همان‌جا برایشان می‌کنند.

امیدوارم خداوند به ما توفیق دهد فرمایشات امیرالمؤمنین (ع) را به‌خوبی درک کنیم و برای آینده تصمیم درستی بگیریم. وَصَلَّى اللهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ. اللهم صل علی محمد.