جلسه اول(تنها جلسه)

أعوذ بالله من الشيطان الرجيم. بسم الله الرحمن الرحيم. الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبي القاسم المصطفى محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد واهل‌بیت پاک وپاکیزه‌اش، و لعنت همیشگی بر دشمنانشان از اکنون تا روز قیامت.

خطبه پنجاه‌وپنجم نهج‌البلاغه

امشب خطبه پنجاه‌وپنجم نهج‌البلاغه را توضیح می‌دهیم. خطبه پنجاه‌وپنجم و خطبه پنجاه‌وچهارم که پیش‌تر خواندیم، هر دو درباره جنگ صفین‌اند و مضمونشان به هم نزدیک است. احتمالاً این مطالب را امیرالمؤمنین (ع) در فاصله‌ای نزدیک به هم بیان فرموده‌اند.

زمینه صدور خطبه

در خطبه پنجاه‌ویکم توضیح دادیم که در جنگ صفین، معاویه و یارانش پیش از امیرالمؤمنین (ع) به آنجا رسیدند و راه دسترسی به آب فرات را بستند. وقتی امیرالمؤمنین (ع) و یارانشان رسیدند، آن‌ها مانع استفاده از آب می‌شدند. حضرت پس از ایراد خطبه پنجاه‌ویکم، یارانشان را تشویق کردند و آنان راه آب را باز کردند و آن را در اختیار گرفتند. بااین‌حال، امیرالمؤمنین (ع) آب را در اختیار همگان گذاشت و مانع استفاده دیگران از آن نشد.

پس از آن، مدتی گذشت و جنگ آغاز نشد. شاید یک، دو یا سه ماه طول کشید. در این مدت، حرف‌های زیادی زده شد. برخی از افراد که از کوفه به قصد جنگ آمده بودند، از تأخیر ناراحت بودند و می‌گفتند: «چند ماه است که خانواده و زندگی‌مان را رها کرده‌ایم و به اینجا آمده‌ایم، اما خبری از جنگ نیست. چرا امیرالمؤمنین جنگ را آغاز نمی‌کند؟»

بعضی می‌گفتند حضرت دودل شده‌اند و شک دارند که با معاویه بجنگند یا نه؛ شاید به این شک افتاده‌اند که معاویه برحق باشد و جنگ با او درست نباشد. عده‌ای هم می‌گفتند امیرالمؤمنین (ع) از جنگ می‌ترسد. ابن‌ابی‌الحدید نقل می‌کند که این اعتراض‌ها را به حضرت رساندند و ایشان پرسیدند: «مردم چه می‌گویند؟» پاسخ دادند که برخی می‌گویند علی (ع) از جنگ می‌ترسد و برخی هم می‌گویند شک کرده است.

این خطبه در پاسخ به همین حرف‌ها و شبهه‌هاست. امیرالمؤمنین (ع) در آن مدت می‌کوشیدند به هر شکل ممکن مانع جنگ شوند. حضرت دنبال جنگ و خون‌ریزی نبودند؛ ایشان امام هدایت‌اند و می‌خواهند مردم را هدایت کنند. جنگ، آخرین راه است و تا جایی که ممکن باشد، باید از آن پرهیز کرد. ازاین‌رو، حضرت در آن چند ماه پیک‌ها و واسطه‌های گوناگونی می‌فرستادند تا شاید طرف مقابل را به راه بیاورند؛ حتی اگر یک یا دو نفر هدایت می‌شدند.

از جمله کسانی که حضرت چند بار به‌عنوان پیام‌رسان فرستادند، شبث بن ربعی بود؛ همان کسی که بعدها از فرماندهان لشکر عمر سعد در کربلا شد. شبث از یاران امیرالمؤمنین (ع) بود، اما در دوره‌های مختلف چهره‌های گوناگونی از خود نشان داد و سرانجام به صف دشمنان حضرت پیوست. حضرت او را نیز برای میانجی‌گری می‌فرستادند تا شاید معاویه از جنگ دست بردارد.

از کلام امیرالمؤمنین (ع) در خطبه پنجاه‌وپنجم نهج‌البلاغه:

وَمِنْ كَلَامٍ لَهُ عَلَيْهِ السَّلَامُ، وَقَدِ اسْتَبْطَأَ أَصْحَابُهُ إِذْنَهُ لَهُمْ فِي الْقِتَالِ بِصِفِّينَ.

«استبطأ» یعنی یاران حضرت ایشان را در اجازه دادن به جنگ، کند و دیرکننده می‌دیدند. آن‌ها از تأخیر نگران و ناراحت شده بودند.

پاسخ به دو اتهام

حضرت در برابر دو حرفی که درباره ایشان زده بودند، پاسخ می‌دهند. نخست، اینکه تأخیر در جنگ از ترس مرگ است:

أَمَّا قَوْلُكُمْ: أَكُلُّ ذَلِكَ كَرَاهِيَةَ الْمَوْتِ؟

«کراهیة الموت» یعنی ناخوش‌داشتن مرگ و ترسیدن از آن. حضرت می‌فرمایند:

فَوَاللَّهِ مَا أُبَالِي، دَخَلْتُ إِلَى الْمَوْتِ أَوْ خَرَجَ الْمَوْتُ إِلَيَّ.

به خدا قسم، برای من فرقی نمی‌کند که خودم به‌سوی مرگ بروم یا مرگ به‌سوی من بیاید. امیرالمؤمنین (ع) در خطبه‌ای دیگر نیز فرموده‌اند:

وَاللَّهِ لَابْنُ أَبِي طَالِبٍ آنَسُ بِالْمَوْتِ مِنَ الطِّفْلِ بِثَدْيِ أُمِّهِ.

به خدا قسم، انس فرزند ابی‌طالب با مرگ از انس کودک به پستان مادرش بیشتر است. امیرالمؤمنین (ع) از مرگ نمی‌ترسند؛ برای کسی که در پی انجام وظیفه الهی خود است، فرقی ندارد که شهادت به سراغش بیاید یا خودش به استقبال آن برود. پس این سخن که حضرت از ترس مرگ جنگ را به تأخیر انداخته‌اند، درست نیست.

اتهام دوم این بود که حضرت درباره اهل شام شک دارند:

وَأَمَّا قَوْلُكُمْ: شَكًّا فِي أَهْلِ الشَّامِ؟

حضرت پاسخ می‌دهند:

فَوَاللَّهِ مَا دَفَعْتُ الْحَرْبَ يَوْمًا

به خدا قسم، من جنگ را حتی یک روز هم به تأخیر نینداختم،

إِلَّا وَأَنَا أَطْمَعُ أَنْ تَلْحَقَ بِي طَائِفَةٌ

مگر با این امید که گروهی به من بپیوندند،

فَتَهْتَدِيَ بِي

و به‌وسیله من هدایت شوند.

حضرت نمی‌خواهند با این جمعیت بجنگند؛ می‌خواهند آنان هدایت شوند. حتی اگر با تأخیر یک‌روزه یک نفر هدایت شود، این برای حضرت ارزشمند است. ابن‌ابی‌الحدید در جلد چهارم شرح خود، صفحه چهارده، روایتی از پیامبر اکرم (ص) درباره جنگ خیبر نقل می‌کند. مضمون آن را در کتاب کافی نیز داریم:

لَئِنْ يَهْتَدِيَ بِكَ رَجُلٌ وَاحِدٌ

اگر به‌وسیله تو یک نفر هدایت شود، ارزشش از همه آنچه خورشید بر آن می‌تابد بیشتر است.

هدایت شدن حتی یک نفر به‌وسیله امیرالمؤمنین (ع)، از دنیا و آخرت ارزشمندتر است. بنابراین حضرت نمی‌خواهند با آن جمعیت بجنگند؛ امید دارند که حتی یک نفر از آنان به راه بیاید.

حضرت ادامه می‌دهند:

وَتَعْشُو إِلَى ضَوْئِي

«عَشْو» به تاریکی و کم‌سویی اشاره دارد؛ «عَشاء» نیز تاریکی است. کسی را که شب‌کور است و در شب دید اندکی دارد، «أعشى» می‌گویند. حضرت می‌فرمایند: امید دارم کسانی که دیدشان کم شده و معاویه همه‌چیز را برایشان تاریک کرده است، چشمشان با نور من آشنا شود؛ شاید در این تاریکی، نور من اندکی راه را برایشان روشن کند و هدایت شوند.

وَذَلِكَ أَحَبُّ إِلَيَّ

این برای من دوست‌داشتنی‌تر است

مِنْ أَنْ أَقْتُلَهَا عَلَى ضَلَالِهَا.

از اینکه آنان را در حال گمراهی بکشم. اگر هم در همان حال کشته شوند، گرفتار گناهان خودشان خواهند بود؛ اما برای حضرت ارزشمند است که حتی یکی از آنان از تاریکی بیرون بیاید و هدایت شود.

مرحوم شوشتری در شرح نهج‌البلاغه خود، بهج‌الصباغه، جلد دهم، صفحه صدوهفتاد، گروهی از کسانی را نام می‌برد که در جنگ صفین به‌سبب همین تأخیر امیرالمؤمنین (ع) هدایت شدند. پس این تأخیر بی‌دلیل نبود؛ حضرت می‌کوشیدند زمینه هدایت کسانی را فراهم کنند که امید هدایتشان وجود داشت.

از جمله کسانی که در این ماجرا نام برده می‌شوند، خواهرزاده شرحبیل است. شرحبیل از فرماندهان معاویه بود. او در ماجرای کربلا نیز دست به کشتار می‌زند و از دشمنان امام حسین (ع) است.

همین خواهرزادهٔ شرحبیل هدایت می‌شود. افراد بسیاری نیز به‌تدریج با سپاه امیرالمؤمنین (ع) آشنا می‌شوند و حق را درمی‌یابند. عمار یاسر از یاران امیرالمؤمنین (ع) در جنگ صفین بود. حضور او در سپاه حضرت باعث شد بسیاری به یاد حدیث پیامبر (ص) بیفتند:

يَا عَمَّارُ، تَقْتُلُكَ الْفِئَةُ الْبَاغِيَةُ.

ای عمار، گروه سرکش تو را می‌کشد.

بسیاری می‌آمدند و می‌پرسیدند عمار کجاست. وقتی او را در سپاه امیرالمؤمنین (ع) می‌دیدند، درمی‌یافتند که گروه مقابل همان «فئهٔ باغیه» است؛ زیرا عمار در همین جنگ به دست سپاه معاویه به شهادت رسید. حضور عمار و یادآوری این حدیث، چراغی بود که حقیقت را برای بسیاری روشن می‌کرد. امیرالمؤمنین (ع) جنگ را به تأخیر می‌انداختند تا افراد بیشتری هدایت شوند.

در آن مدت، گاه درگیری‌های پراکنده‌ای رخ می‌داد، اما جنگی آغاز نشده بود. یکی از افراد معاویه پیش از شروع جنگ، سوار بر اسب به‌سوی اصحاب امیرالمؤمنین (ع) تاخت و به حضرت دشنام داد. هاشم مرقال، از یاران فداکار امیرالمؤمنین (ع)، به میدان آمد. او که در جنگ تبوک، در زمان پیامبر (ص)، یک چشم خود را از دست داده بود، مردی شجاع و از عاشقان امیرالمؤمنین (ع) بود.

هاشم مرقال از آن مرد پرسید چرا این‌همه دشنام می‌دهد. او در پاسخ گفت که امیر شما نماز نمی‌خواند و عثمان، خلیفهٔ ما، را کشته است. هاشم مرقال او را که مردی تندخو بود کنار کشید و مدتی طولانی در میدان جنگ با او گفت‌وگو کرد. آن مرد سرانجام بازگشت و از یاران امیرالمؤمنین (ع) شد.

این تأخیرها برای همین بود: امیرالمؤمنین (ع) می‌خواستند افراد، یکی‌یکی، هدایت شوند و تا جایی که ممکن است سخن حق به گوششان برسد؛ تا روز قیامت حجتی نداشته باشند و نگویند سخن حق به ما نرسید. حضرت می‌کوشیدند همهٔ سخنان گفته شود و راه هدایت برای کسانی که امیدی به هدایتشان بود، باز بماند. این یکی از نکات مهم در ماجرای صفین است: امیرالمؤمنین (ع) تا چه اندازه برای هدایت مردم دل می‌سوزاندند و تلاش می‌کردند؛ حتی برای دشمنان خود مدارا می‌کردند تا شاید هدایت شوند. منطق امیرالمؤمنین (ع) و دیگر ائمهٔ ما همین بود.

خلاصهٔ سخن امیرالمؤمنین (ع) این است که ما از جنگ نمی‌ترسیم. حضرت کسی نبودند که از جنگ یا مرگ بترسند. در خطبهٔ بعدی، خطبهٔ ۵۶، نیز به این موضوع اشاره می‌شود: در زمان پیامبر (ص) بارها جنگیدیم و در جنگ‌ها پدران و عموهای خود را کشتیم؛ میان خویشاوند و غیرخویشاوند تفاوتی نمی‌گذاشتیم. دشمن، دشمن است و باید با او جنگید؛ اما تا جایی که ممکن است، باید انسان‌ها را هدایت کرد.

وَصَلَّى اللهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ.