جلسه اول(تنها جلسه)

أعوذ بالله من الشيطان الرجيم. بسم الله الرحمن الرحيم. الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبي القاسم المصطفى محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد، وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين من الآن إلى قيام يوم الدين.

خطبه ۸۲ نهج‌البلاغه: توصیف دنیا

امشب در محضر خطبه ۸۲ نهج‌البلاغه هستیم. چنان‌که مرحوم سید رضی عنوان کرده، این خطبه «در توصیف دنیاست». منظور از این توصیف، بیان ویژگی‌ها و ضعف‌های دنیاست.

ده ویژگی دنیا

پیش از توضیح، ترجمه‌ای اجمالی از کلام حضرت را می‌آوریم. امیرالمؤمنین (ع) ده ویژگی دنیا را بیان می‌کنند:

1. آغاز دنیا رنج و سختی است.
2. پایان آن فنا و مرگ است.
3. در حلال آن حساب است.
4. در حرام آن عقاب است.
5. هرکس در دنیا ثروتمند و بی‌نیاز شود، گرفتار فتنه و امتحان می‌شود.
6. هرکس در دنیا فقیر شود، اندوهگین می‌شود.
7. هرکس در پی دنیا بدود، دنیا از او می‌گریزد.
8. هرکس از دنیا روی بگرداند، دنیا به سراغش می‌آید.
9. هرکس با دنیا بنگرد و آن را وسیله دیدن قرار دهد، دنیا به او بصیرت می‌دهد.
10. هرکس به خود دنیا خیره شود، دنیا او را کور می‌کند.

از میان این ده ویژگی، دو ویژگی آخر توجه مرحوم سید رضی را به خود جلب کرده است. او می‌گوید: «اگر کسی در سخن آن حضرت، «وَمَنْ أَبْصَرَ بِهَا بَصَّرَتْهُ» و «وَمَنْ أَبْصَرَ إِلَيْهَا أَعْمَتْهُ»، تأمل کند، معنایی شگفت و مقصودی ژرف در آن می‌یابد که نهایتش دست‌یافتنی و ژرفایش درک‌کردنی نیست.»

ماجرای بیان خطبه

مُبَرَّد، از دانشمندان قرن سوم هجری و نویسنده کتاب معروف «الکامل»، نقل می‌کند که امیرالمؤمنین (ع) در کوفه برای مردم سخنرانی می‌کردند. در میانه سخنرانی، شخصی برخاست و گفت: «ای امیرالمؤمنین، دنیا را برای من توصیف کن.» حضرت با آرامش و اطمینان، بی‌آنکه از این سخن اعتراضی کنند، پاسخ او را دادند.

بنابراین، بنا بر این نقل، این سخنان در میان یکی از سخنرانی‌های حضرت در کوفه بیان شده است؛ آن شخص درباره دنیا پرسید و حضرت در پاسخ، این ویژگی‌ها را برشمردند.

البته مرحوم مجلسی در جلد ۷۵ بحارالانوار، صفحه ۳۵، می‌فرماید که این خطبه پیش و پس داشته و به همین مقدار محدود نبوده است. او مطالب دیگری را نیز نقل می‌کند که برخی از آن‌ها در خطبه ۱۱۳ نهج‌البلاغه آمده است. حضرت در آن خطبه می‌فرمایند:

أُحَذِّرُكُمُ الدُّنْيَا، فَإِنَّهَا مَنْزِلُ قُلْعَةٍ، وَلَيْسَتْ بِدَارِ نُجْعَةٍ.

شما را از دنیا برحذر می‌دارم؛ زیرا دنیا منزلی ناپایدار است و جای ماندن و دل‌بستن نیست.

پس معلوم می‌شود که سخنان حضرت بیش از این مقدار بوده و بخشی از آن در این خطبه آمده است.

دنیاشناسی و جایگاه انسان

این خطبه را می‌توان دنیاشناسی نامید. حضرت درباره طبیعت دنیا سخن می‌گویند؛ طبیعتی که نمی‌توان آن را عوض کرد. اگر انسان این طبیعت را بشناسد، می‌فهمد چگونه باید در دنیا زندگی و رفتار کند.

اما منظور از دنیا چیست؟ «دنیا» از «دنیّ» به معنای پست گرفته شده است؛ پس عالم دنیا پایین‌ترین عوالم است. پس از آن عالم ملکوت، سپس عالم جبروت و بعد عالم لاهوت قرار دارد. پیش‌تر نیز عرض کردیم که انسان ظرفیت و استعداد رشد دارد و می‌تواند به عوالم بالاتر راه یابد:

من ملک بودم و فردوس برین جایم بودآدم آورد در این دیر خراب‌آبادم

انسان هم روح دارد و هم جسم. جسم او متناسب با این دنیاست، اما روحش قابلیت پرواز دارد و نباید به این دنیا محدود شود. امیرالمؤمنین (ع) این ده ویژگی را بیان می‌کنند تا انسان طبیعت دنیا را بشناسد و خودش را به آن محدود نکند. حضرت ما را از دنیا برحذر می‌دارند، زیرا انسان ظرفیت رشد دارد و آمدنش به این دنیا برای امتحان است.

انسان اکنون در این دنیا زندگی می‌کند، اما پیش از آن در عالم ملکوت بوده است. عوالم را چنین برشمردیم: عالم ناسوت، یعنی همین طبیعت؛ عالم ملکوت، عالم فرشتگان؛ سپس عالم جبروت و عالم لاهوت. پس ای انسان، حواست باشد که دنیا جای ماندن و دلبستن نیست. ویژگی‌های دنیا همان است که امیرالمؤمنین (ع) بیان می‌کنند.

آغاز دنیا رنج است و پایان آن فنا

نخستین ویژگی این است که آغاز دنیا رنج و سختی است. ورود انسان به دنیا با گریه همراه است؛ نوزادی را نمی‌بینیم که با خنده به دنیا بیاید. جدا شدن جنین از وضعیت پیشین و وارد شدن به این دنیا خود دشوار است؛ هم برای کودک و هم برای مادرش.

پس از آن نیز دوران شیرخوارگی، کودکی و رشد، هرکدام دشواری‌های خود را دارد. مادر برای پرورش کودک زحمت می‌کشد و کودک باید با تلاش راه رفتن و آموختن را فرا بگیرد. بعد از آن، نوجوانی، جوانی و پیری می‌آیند و هرکدام با سختی‌هایی همراه‌اند. این طبیعت دنیاست و نمی‌توان آن را تغییر داد. نباید از دنیا انتظار داشت که سراسر آسایش باشد.

ویژگی دیگر این است که پایان دنیا فنا و مرگ است. امام صادق (ع) در روایتی، هنگام تشییع جنازه شخصی دیدند که خویشان و نزدیکان او بر سر قبر حاضر شده‌اند و خاک بر قبر می‌ریزند. حضرت فرمودند:

دنیایی که پایانش این است که انسان زیر خاک برود و فرزندان، خویشان و نزدیکانش روی او خاک بریزند، ارزش دلبستگی ندارد.

پس آغاز دنیا رنج است و پایان آن فنا. این دو ویژگی، طبیعت دنیا هستند و تغییرپذیر نیستند.

قرآن کریم نیز می‌فرماید:

﴿ لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسَانَ فِي كَبَدٍ ﴾

ما انسان را در رنج و مشقت آفریدیم.

«کَبَد» به معنای مشقت و رنج بسیار است. گفته‌اند درد کبد از سخت‌ترین دردهاست و آیه نیز از رنج انسان سخن می‌گوید. گویا بافت زندگی انسان در دنیا با مشقت همراه است. وقتی طبیعت دنیا چنین است، نباید از آن انتظار آسایش همیشگی داشت.

حلال دنیا حساب دارد و حرام آن عقاب

ویژگی سوم و چهارم دنیا این است که در حلال آن حساب و در حرام آن عقاب است. حتی با وجود رنج و پایان فنا، نباید گمان کرد که انسان در دنیا برای هر کاری آزاد است. در حلال و حرام دنیا نیز محدودیت وجود دارد.

هرچه بخواهی نمی‌توانی به دست بیاوری و هرچه بخواهی نمی‌توانی مصرف کنی. حتی خوردنی‌های حلال هم حدی دارند؛ اگر بیش از اندازه بخوری، بیمار می‌شوی. پس حلال دنیا نیز حساب دارد و حرام آن هم عقاب و عذاب دارد.

حساب و عقاب به قیامت مربوط است. در قیامت، درباره آنچه انسان در دنیا به دست آورده است پرسش می‌شود؛ چه حلال باشد و چه حرام. چرا حلال حساب دارد؟ از انسان می‌پرسند: درست است که آنچه به دست آوردی حلال بود، اما چرا رشد نکردی؟ استعداد بیشتری داشتی و می‌توانستی پیشرفت کنی.

علوم نیز مانند امور مادی، حلال و حرام دارند. سحر، شعبده و کهانت از علوم حرام‌اند و بسیاری از علوم دیگر حلال‌اند. انسان می‌توانست با استعداد و دانشی که در اختیار داشت رشد کند یا دیگران را آموزش دهد؛ پس درباره چگونگی استفاده از توانایی‌ها و امکانات حلال خود نیز باید پاسخ‌گو باشد. حرام هم که عقاب دارد و در این تردیدی نیست.

در قیامت، حسابرسی همگانی است و همه اعمال انسان، ریز و درشت، بررسی می‌شود. قرآن کریم از زبان لقمان، در سفارش او به فرزندش، می‌فرماید:

﴿ يَا بُنَيَّ إِنَّهَا إِنْ تَكُ مِثْقَالَ حَبَّةٍ مِنْ خَرْدَلٍ فَتَكُنْ فِي صَخْرَةٍ أَوْ فِي السَّمَاوَاتِ أَوْ فِي الْأَرْضِ يَأْتِ بِهَا اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ لَطِيفٌ خَبِيرٌ ﴾

فرزندم، اگر عملی به اندازه دانه خردلی باشد و در دل صخره‌ای یا در آسمان‌ها یا در زمین قرار گرفته باشد، خدا آن را می‌آورد؛ همانا خداوند لطیف و آگاه است.

پس کوچک‌ترین کارهای نیک و کوچک‌ترین بدی‌ها نیز حساب دارند؛ چیزی از قلم نمی‌افتد. خداوند «لطیف» و «خبیر» است؛ به همه‌چیز آگاهی دارد.

گروه‌های مردم در قیامت

قرآن کریم در سوره واقعه مردم را به سه دسته تقسیم می‌کند: اصحاب میمنه، اصحاب مشئمه و سابقون. بیشتر مردم یا از اصحاب میمنه‌اند یا از اصحاب مشئمه. اصحاب میمنه کسانی هستند که راه درست را پیموده‌اند و اصحاب مشئمه راه شوم و نادرست را برگزیده‌اند. هر دو گروه حساب دارند و اعمال نیک و بدشان بررسی می‌شود.

بااین‌حال، در روایات آمده است که گروهی بی‌حساب وارد بهشت می‌شوند. شیطان به خداوند گفت:

﴿ قَالَ فَبِعِزَّتِكَ لَأُغْوِيَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ ۝ إِلَّا عِبَادَكَ مِنْهُمُ الْمُخْلَصِينَ ﴾

به عزت تو سوگند که همه آنان را گمراه خواهم کرد، مگر بندگان خالص تو از میان آنان.

پس گروهی از دسترس گمراه‌سازی شیطان دورند؛ آنان مخلَصان‌اند. کسانی که سراسر وجودشان پاک و پاکیزه است و هیچ آلودگی و نقصی در آنان نیست، بی‌حساب وارد بهشت می‌شوند. قرآن از این گروه با عنوان «سابقون» نیز یاد می‌کند. انبیا و ائمه معصومین (ع) از مخلَصان‌اند و بی‌حساب و مستقیم وارد بهشت می‌شوند.

در سوی دیگر، گروهی هم بی‌حساب وارد جهنم می‌شوند. در روایات به برخی از مصادیق آنان اشاره شده است؛ از جمله حاکمان ستمگر و زورگو. بنابراین، حساب‌وکتاب مربوط به کسانی است که در این دسته‌ها قرار نمی‌گیرند: مخلَصان مستقیم وارد بهشت می‌شوند و ستمگران یادشده مستقیم وارد جهنم.

ویژگی‌های دنیا و حساب‌وکتاب آخرت

گفتیم که دنیا محدود است؛ هم در حلال آن محدودیت‌ها و دشواری‌هایی وجود دارد و هم در حرام آن. ویژگی دیگر دنیا این است که:

مَنِ اسْتَغْنَى فِيهَا فُتِنَ، وَمَنِ افْتَقَرَ فِيهَا حَزِنَ

هرکس در دنیا بی‌نیاز و ثروتمند شود، به آزمایش می‌افتد. با ثروتمندشدن، درهای فراوانی از امتحان به روی انسان باز می‌شود: کسی گرفتار زندان می‌شود و از او کمک می‌خواهد؛ کسی بیمار می‌شود و برای درمانش یاری می‌طلبد؛ کسی در خانواده‌اش مشکلی پیدا می‌کند و از انسان می‌خواهد برای حل آن قدمی بردارد. هزاران آزمایش پیش روی انسان قرار می‌گیرد. آیا در این امتحان‌ها دست به جیب می‌برد یا نه؟ آیا سربلند بیرون می‌آید یا نه؟

پس ثروتمندشدن در دنیا ممکن است، اما با آن امتحان‌های فراوانی همراه است. همین‌طور:

وَمَنِ افْتَقَرَ فِيهَا حَزِنَ

هرکس در این دنیا فقیر شود، اندوهگین می‌شود. در روایات آمده است که فقرا پیش از ثروتمندان وارد بهشت می‌شوند؛ زیرا حساب‌وکتاب مادی آنان سبک‌تر است. در برخی روایات آمده که فقرا پنجاه هزار سال پیش از ثروتمندان وارد بهشت می‌شوند؛ چراکه حساب ثروتمندان سنگین است. هرچه ثروت انسان بیشتر باشد، حسابش سنگین‌تر خواهد بود.

نباید گمان کرد که اگر کسی مالش را از راه حلال به دست آورده، دیگر حسابی ندارد. ممکن است دزدی نکرده و کار حرامی انجام نداده باشد، اما باید دید در امتحان‌های مربوط به ثروتش چه کرده است: خمس و زکات داده؟ به فقرا رسیدگی کرده؟ به کسانی که نیازمند کمک بوده‌اند رسیده است؟

از میان انبیا، حضرت سلیمان (ع) آخرین پیامبری است که وارد بهشت می‌شود؛ زیرا ثروت و امکانات فراوانی در اختیار داشت و حساب آن‌ها نیز باید بررسی شود. در آخرت همه حساب دارند، هرچند شدت و آسانی حساب‌ها متفاوت است.

سال‌هایی که در آیات و روایات برای حساب‌وکتاب ذکر می‌شود، مانند پنجاه سال، برای نزدیک‌کردن مطلب به ذهن ماست. از نظر خدای متعال، که به همه‌چیز آگاه است، همه این امور در یک لحظه انجام می‌شود؛ زیرا حساب‌وکتاب فرع بر علم است و خداوند همه‌چیز را می‌داند. زمان‌بندی‌هایی که در آیات و روایات آمده، برای تقریب به ذهن ماست. پنجاه یا صد سال برای ما زمان زیادی به نظر می‌رسد، اما نزد خداوند همه این امور در یک لحظه انجام می‌شود.

ثروتمندشدن در دنیا، انسان را در معرض آزمایش‌های فراوان قرار می‌دهد. اگر انسان بداند چه امتحان‌هایی در انتظار اوست، دیگر آرزو نمی‌کند که ای‌کاش پول و امکانات بیشتری داشت. این آرزوها ممکن است به زیان او تمام شود. هرچه انسان در دنیا سبک‌بارتر باشد، نجاتش آسان‌تر است و حساب‌وکتابش نیز ساده‌تر خواهد بود.

البته اندوهی که در فقر پدید می‌آید، مربوط به انسان‌های عادی است و ریشه در وابستگی آنان به مادیات دارد. اولیای خدا، حتی اگر فقیر باشند، اندوهی از این جهت ندارند. در تاریخ می‌بینیم که انبیا و ائمه (ع) اهل ثروت‌اندوزی نبودند؛ زیرا اهل دنیا نبودند. اگر انسان در همین عالم محدود بماند، با فقر محزون می‌شود؛ اما اولیای خدا در عوالم دیگری سیر می‌کنند و فقر اثری بر آنان ندارد. از پیامبر اسلام (ص) نیز نقل شده است:

الْفَقْرُ فَخْرٌ

در معنای این روایت و اینکه مقصود از فقر، فقر مادی است یا نه، بحث‌هایی مطرح شده است؛ اما برای اولیای خدا فقر سبب اندوه نیست. برای افراد عادی، فقر موجب حزن و اندوه می‌شود.

دنبال‌کردن دنیا و بینایی انسان

از ویژگی‌های دیگر دنیا این است:

مَنْ سَاعَاهَا فَاتَتْهُ، وَمَنْ قَعَدَ عَنْهَا أَتَتْهُ

هرکس در پی دنیا بدود، دنیا از دستش می‌رود؛ و هرکس از آن روی بگرداند، دنیا به سراغش می‌آید. این تعبیر امیرالمؤمنین (ع) بسیار زیباست. حضرت دنیا را به سایه تشبیه می‌کند: هرچه انسان دنبال سایه بدود، به آن نمی‌رسد؛ اما اگر آن را رها کند و حرکت کند، سایه همراهش می‌آید.

کسی که در پی دنیا بدود، ممکن است به چیزهایی هم دست پیدا کند، اما این‌طور نیست که دنیا برایش بی‌دردسر بماند. نگهداری از آنچه به دست آورده، خودش گرفتاری دارد: باید مراقب باشد دزد آن را نبرد، برای حفظش برنامه‌ریزی کند و با حسادت و کینه دیگران روبه‌رو شود. ثروتمندان نیز با بیماری‌ها و گرفتاری‌های فراوانی دست‌وپنجه نرم می‌کنند.

انسان ممکن است مالی به دست آورد، اما آن مال از دستش برود؛ ممکن است آن را به خانه ببرد و همسرش خرجش کند، یا طلبکاران از آن باخبر شوند و سراغش بیایند. پس کسی که دنبال دنیا بدود، دنیا از دستش می‌رود؛ پیوسته چیزی به دست می‌آورد و دوباره از دست می‌دهد.

اما اگر انسان پشت به دنیا کند، دنیا به سراغش می‌آید. ائمه (ع) دنبال دنیا نبودند، ولی نیازمندان که به آنان مراجعه می‌کردند، نیازشان را برطرف می‌ساختند. روزی‌رسان خداست. امام از خدا می‌خواهد و حاجت نیازمند برآورده می‌شود. گاه فقیری نزد امام می‌آمد و حضرت او را راهنمایی می‌کردند که از جایی کیسه‌ای پول بردارد و زندگی‌اش را سامان دهد. ائمه (ع) دنبال مال نمی‌رفتند، اما خداوند نیازهایشان و نیازهای دیگران را از راهی که خود می‌خواست، برطرف می‌کرد.

مقصود این است که کاری کنیم دنیا دنبال ما بیاید، نه ما دنبال دنیا بدویم. در دنیا امیر باشیم، نه اسیر. گرفتاری ما این است که اسیر دنیا می‌شویم.

از ویژگی‌های دیگر دنیا نیز این است:

وَمَنْ أَبْصَرَ بِهَا بَصَّرَتْهُ، وَمَنْ أَبْصَرَ إِلَيْهَا أَعْمَتْهُ

هرکس دنیا را وسیله دیدن قرار دهد، دنیا او را بینا می‌کند و حقایق را می‌بیند؛ اما هرکس به خود دنیا خیره شود، دنیا او را کور می‌کند. دنیا مانند خورشید است: اگر به خورشید خیره شویم، چشممان آسیب می‌بیند و نابینا می‌شویم؛ اما اگر از نور خورشید برای دیدن استفاده کنیم، اشیا را به‌خوبی می‌بینیم. دنیا نیز همین‌گونه است.

بینایی و نابینایی در آیات و روایات معنای ویژه‌ای دارد. در روایتی از امام صادق (ع)، از امام سجاد زین‌العابدین (ع) نقل شده است:

أَلَا إِنَّ لِلْعَبْدِ أَرْبَعَ أَعْيُنٍ، عَيْنَيْنِ يُبْصِرُ بِهِمَا أَمْرَ دِينِهِ وَدُنْيَاهُ، وَعَيْنَيْنِ يُبْصِرُ بِهِمَا أَمْرَ آخِرَتِهِ

امام سجاد (ع) می‌فرمایند انسان چهار چشم دارد: با دو چشم، امور دین و دنیای خود را می‌بیند و با دو چشم دیگر، امور آخرتش را. در برخی روایات نیز آمده است که انسان ظاهری دارد و باطنی. در ظاهر، حواس و دیدنی‌هایی دارد که با چشم می‌بیند.

چشم‌های قلب و بینایی در آخرت

انسان با باطن خود چیز دیگری را می‌بیند؛ چیزی فراتر از آنچه چشم مادی می‌بیند. امام (ع) می‌فرمایند:

فَإِذَا أَرَادَ اللَّهُ بِعَبْدٍ خَيْرًا فَتَحَ لَهُ الْعَيْنَيْنِ اللَّتَيْنِ فِي قَلْبِهِ، فَأَبْصَرَ بِهِمَا الْغَيْبَ فِي أَمْرِ آخِرَتِهِ، وَإِذَا أَرَادَ بِهِ غَيْرَ ذَلِكَ تَرَكَ الْقَلْبَ بِمَا فِيهِ

اگر خداوند خیر بنده‌ای را بخواهد، دو چشمی را که در قلب اوست می‌گشاید. پس انسان با دو چشم نخست، امور دین و دنیایش را می‌بیند و با دو چشم قلب، امور آخرتش را. با آن دو چشم، غیبِ مربوط به آخرت را می‌بیند: بهشت و جهنم، عذاب و عوالم اخروی را.

انسان به این دنیا محدود نیست. او می‌تواند ملکوت و عالم برزخ را ببیند؛ عوالمی که اکنون برای ما غیب‌اند. ما در عالم ناسوت و طبیعت هستیم؛ اما چشم باطن می‌تواند حقایق عوالم دیگر را ببیند. اگر خداوند خیر بنده‌ای را بخواهد، چشم‌های قلب او را می‌گشاید و او همین‌جا امور آخرت را می‌بیند. اما اگر خیر او را نخواهد، قلبش را به همان حال خود وا می‌گذارد.

پس انسان دو چشم سر و دو چشم قلب دارد. اگر چشم‌های قلب کسی در این دنیا کور باشد، در آخرت نیز کور به شمار می‌آید. از همین رو در قرآن می‌خوانیم:

﴿ مَنْ كَانَ فِي هَذِهِ أَعْمَىٰ فَهُوَ فِي الْآخِرَةِ أَعْمَىٰ وَأَضَلُّ سَبِيلًا ﴾

هر کس در این دنیا نابینا باشد، در آخرت نیز نابینا و گمراه‌تر است.

در آیه‌ای دیگر آمده است:

﴿ قَالَ رَبِّ لِمَ حَشَرْتَنِي أَعْمَىٰ وَقَدْ كُنْتُ بَصِيرًا ﴾

می‌گوید: پروردگارا، چرا مرا نابینا محشور کردی، در حالی که بینا بودم؟

انسان در قیامت به خداوند اعتراض می‌کند که در دنیا بینا بوده و چرا اینجا نابینا محشور شده است. پاسخ این است که او در آنجا نیز کور بوده است؛ نابیناییِ اینجا به چشم‌های قلب او بازمی‌گردد. کسی که چشم باطنش در دنیا نابینا باشد، در آخرت هم نابینا محسوب می‌شود؛ زیرا حشر انسان‌ها بر اساس باطن آنهاست، نه ظاهرشان.

رهایی از دنیای مذموم

این ده نکته، ویژگی‌هایی از دنیاست که ضعف این عالم را نشان می‌دهد. انسان نباید خود را به این ضعف‌ها محدود کند؛ او برای جای دیگری است و استعدادهای شگفتی دارد. انسان به عالم ملکوت تعلق دارد و می‌تواند از آنجا نیز به عوالم بالاتر رشد کند. پس خود را گرفتار و اسیر دنیا نکنید؛ بر دنیا مسلط باشید، نه اینکه اسیر آن شوید.

مسلط شدن بر دنیا به معنای به دست آوردن زرق‌وبرق و افزونی‌های آن نیست. دنبال اینها نروید؛ آن‌قدر بی‌نیاز باشید که دنیا به دنبال شما بیاید. البته انسان برای زندگی در این دنیا به نیازهایش احتیاج دارد. همان خدایی که این دنیا را آفریده، کاری می‌کند که دنیا به دنبال انسان بیاید. مگر خداوند نفرموده است:

﴿ وَمَا مِنْ دَابَّةٍ فِي الْأَرْضِ إِلَّا عَلَى اللَّهِ رِزْقُهَا ﴾

هیچ جنبنده‌ای در زمین نیست، مگر آنکه روزی‌اش بر عهده خداست.

البته معنایش این نیست که انسان برای تأمین نیازهایش هیچ تلاشی نکند. انسان، به‌عنوان موجودی مادی، باید به اندازه نیازهای زندگی‌اش در پی تأمین آنها باشد. مقصود از دنیای مذموم، زرق‌وبرق، افزونی‌ها و تجملات است. در پی اینها نروید؛ خدایی که خود این دنیا را آفریده، آنها را برای شما فراهم می‌کند.

این بحث در خطبه ۸۲ نهج‌البلاغه آمده است.

وَصَلَّى اللهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ، وَعَجِّلْ فَرَجَهُمْ.