جلسه اول(تنها جلسه)

أعوذ بالله من الشيطان الرجيم. بسم الله الرحمن الرحيم. الحمد لله رب العالمين، والصلاة والسلام على أشرف الأنبياء والمرسلين، حبيب قلوب الصادقين، أبي القاسم المصطفى محمد. اللهم صلّ على محمد وآل محمد وعجّل فرجهم، وعلى أهل بيته الطيبين الطاهرين، واللعن الدائم على أعدائهم أجمعين من الآن إلى قيام يوم الدين.

رؤیای امیرالمؤمنین (ع) در شب ضربت

مرحوم سید رضی این سخن را در نهج‌البلاغه با عنوان «قال عليه السلام في سحرة اليوم الذي ضرب فيه» نقل کرده است. این سخن به معنای متعارف، خطبه نیست؛ بلکه امیرالمؤمنین (ع) در سحرگاه شب نوزدهم ماه مبارک رمضان، شبی که ضربت خوردند، از رؤیایی سخن می‌گویند که دیده بودند. حضرت این رؤیا را یک‌بار برای امام مجتبی (ع) و بار دیگر برای عبدالرحمن سلمی نقل کردند.

مَلَكَتْنِي عَيْنِي وَأَنَا جَالِسٌ، فَسَنَحَ لِي رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَآلِهِ، فَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَاذَا لَقِيتُ مِنْ أُمَّتِكَ مِنَ الْأَوَدِ وَاللَّدَدِ؟ فَقَالَ: ادْعُ عَلَيْهِمْ. فَقُلْتُ: أَبْدَلَنِي اللَّهُ بِهِمْ خَيْرًا مِنْهُمْ، وَأَبْدَلَهُمْ بِي شَرًّا مِنِّي.

امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند: «مَلَكَتْنِي عَيْنِي وَأَنَا جَالِسٌ»؛ خواب بر چشمم غلبه کرد، در حالی که نشسته بودم. «فَسَنَحَ لِي رَسُولُ اللَّهِ»؛ پیامبر خدا (ص) بر من ظاهر شد. «سنح لي» یعنی برایم آشکار شد.

حضرت خطاب به پیامبر (ص) می‌فرمایند: «يَا رَسُولَ اللَّهِ، مَاذَا لَقِيتُ مِنْ أُمَّتِكَ مِنَ الْأَوَدِ وَاللَّدَدِ؟»؛ ای رسول خدا، از امت تو چه کجی‌ها و خصومت‌هایی دیدم! «الأود» به معنای کجی و انحراف و «اللدد» به معنای دشمنی و خصومت است.

امیرالمؤمنین (ع) که از کودکی در آغوش پیامبر (ص) پرورش یافته بودند، با دیدن پیامبر (ص) درد دل و شکوه خود را با ایشان در میان می‌گذارند؛ از امت پیامبر (ص) گلایه می‌کنند که چه سختی‌ها، لجاجت‌ها و خصومت‌هایی از آنان دیده‌اند. با اینکه حضرت تا آنجا که می‌توانستند صبر و بردباری کردند و به سفارش پیامبر (ص) عمل کردند، مردم از نافرمانی و ستم و دشمنی دست برنداشتند.

گویی حال امیرالمؤمنین (ع) در این شکوه، یادآور سخنان حضرت نوح (ع) خطاب به خداوند درباره قوم خویش است. حضرت نوح (ع) می‌فرمایند:

﴿ رَبِّ إِنِّي دَعَوْتُ قَوْمِي لَيْلًا وَنَهَارًا ﴾

پروردگارا، من قوم خود را شب و روز دعوت کردم.

﴿ فَلَمْ يَزِدْهُمْ دُعَائِي إِلَّا فِرَارًا ﴾

اما دعوت من جز بر فرارشان نیفزود.

﴿ وَإِنِّي كُلَّمَا دَعَوْتُهُمْ لِتَغْفِرَ لَهُمْ جَعَلُوا أَصَابِعَهُمْ فِي آذَانِهِمْ وَاسْتَغْشَوْا ثِيَابَهُمْ وَأَصَرُّوا وَاسْتَكْبَرُوا اسْتِكْبَارًا ﴾

و هر بار که آنان را دعوت کردم تا تو بیامرزی‌شان، انگشتانشان را در گوش‌هایشان کردند و جامه‌هایشان را بر سر کشیدند، و بر سرکشی خود پافشاری کردند و سخت تکبر ورزیدند.

﴿ ثُمَّ إِنِّي دَعَوْتُهُمْ جِهَارًا ﴾

سپس آنان را آشکارا دعوت کردم.

﴿ ثُمَّ إِنِّي أَعْلَنْتُ لَهُمْ وَأَسْرَرْتُ لَهُمْ إِسْرَارًا ﴾

سپس آشکارا و نهان با آنان سخن گفتم.

﴿ فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّكُمْ إِنَّهُ كَانَ غَفَّارًا ﴾

پس گفتم: از پروردگارتان آمرزش بخواهید؛ که او بسیار آمرزنده است.

﴿ يُرْسِلِ السَّمَاءَ عَلَيْكُمْ مِدْرَارًا ﴾

تا باران فراوان از آسمان بر شما فرو فرستد.

امیرالمؤمنین (ع) نیز گویی با دیدن چهره مبارک پیامبر (ص)، همان‌گونه که حضرت نوح (ع) از قوم خود شکوه می‌کرد، از امت پیامبر شکوه می‌کنند: به سفارش شما صبر کردم، اما آنان گوش نکردند.

پیامبر (ص) در پاسخ فرمودند: «ادْعُ عَلَيْهِمْ»؛ نفرینشان کن. «ادعُ» اگر با «علی» بیاید، به معنای نفرین کردن است؛ اما اگر با «إلى» بیاید، به معنای دعوت و دعا کردن برای آنان است. پس پیامبر (ص) به امیرالمؤمنین (ع) می‌فرمایند که آنان را نفرین کنند.

پیامبر (ص) رحمت للعالمین‌اند و امیرالمؤمنین (ع) نیز در سراسر زندگی مظهر رحمت بودند؛ از زمانی که برای مردم و مستضعفان چاه می‌کندند و آب فراهم می‌کردند تا دوران حکومتشان. اما گاهی کسی پذیرای رحمت نیست و آمادگی بهره‌مند شدن از آن را ندارد؛ در چنین وضعی، نفرین نیز برای او رحمت می‌شود.

امیرالمؤمنین (ع) در پاسخ فرمودند: «أَبْدَلَنِي اللَّهُ بِهِمْ خَيْرًا مِنْهُمْ، وَأَبْدَلَهُمْ بِي شَرًّا مِنِّي»؛ خدایا، به جای این مردم، مردمی بهتر از آنان نصیب من کن و برای آنان کسی بدتر از من قرار بده. مردم، امیرالمؤمنین (ع) را بد و زیان‌بار می‌پنداشتند؛ حضرت می‌فرمایند اگر مرا برای خود شر می‌دانند، پس کسی بدتر از من نصیبشان شود. پس از آن، معاویه‌ها و عمروعاص‌ها و یزیدها و بنی‌امیه بر آنان حاکم شدند و دعای حضرت درباره آنان تحقق یافت.

نقل سخن پس از ضربت خوردن

این سخن را امیرالمؤمنین (ع) یک‌بار پیش از ضربت خوردن برای امام مجتبی (ع) نقل کردند و بار دیگر پس از ضربت خوردن برای عبدالرحمن سلمی بازگفتند. محمد بن حبیب بغدادی در کتاب «المغتالین»، با عنوان «أسماء المغتالين في الجاهلية والإسلام»، نام کسانی را آورده است که در جاهلیت و اسلام ترور شدند. در این کتاب از ۲۸۴ تن یاد شده و نام امیرالمؤمنین (ع)، امام مجتبی (ع) و امام رضا (ع) نیز در میان آنان آمده است.

عبدالرحمن سلمی نقل می‌کند که پس از ضربت خوردن امیرالمؤمنین (ع) برای عیادت به خانه ایشان رفت. خانواده حضرت و دیگران در حال گریه و زاری بودند. حضرت آهسته او را نزد خود خواندند و همین سخن را برایش بازگفتند: پیامبر (ص) را در رؤیا دیدم و آن حضرت فرمودند که آنان را نفرین کنم.

شکوه امیرالمؤمنین (ع) از یاران

شکوه امیرالمؤمنین (ع) از امت، تنها به این سخن محدود نیست و در خطبه‌های دیگری از نهج‌البلاغه نیز آمده است؛ از جمله خطبه‌های ۲۵، ۲۷، ۲۹، ۶۹، ۹۷، ۱۱۹، ۱۲۳، ۱۲۵ و ۱۳۰. در خطبه ۶۹ که در جلسه پیش خواندیم، حضرت می‌فرمایند: «كَمْ أُدَارِيكُمْ؟»؛ تا چه اندازه با شما مدارا کنم؟ ایشان مدارا با این مردم را به مدارا با شتری جوان تشبیه می‌کنند که پشتش زخمی است.

كَمْ أُدَارِيكُمْ؟

در خطبه ۲۵، پس از آنکه سپاهیان معاویه به یمن حمله کردند و بسر بن ارطاة صنعا را گرفت، امیرالمؤمنین (ع) نیروها را آماده کردند و به آنان هشدار دادند که احتمال دارد معاویه بر آنان مسلط شود. حضرت دلیل این وضعیت را چنین بیان می‌کنند:

إِنِّي وَاللَّهِ لَأَظُنُّ أَنَّ هَؤُلَاءِ الْقَوْمَ سَيُدَالُونَ مِنْكُمْ، بِاجْتِمَاعِهِمْ عَلَى بَاطِلِهِمْ، وَتَفَرُّقِكُمْ عَنْ حَقِّكُمْ، وَبِمَعْصِيَتِكُمْ إِمَامَكُمْ فِي الْحَقِّ، وَطَاعَتِهِمْ إِمَامَهُمْ فِي الْبَاطِلِ، وَبِأَدَائِهِمُ الْأَمَانَةَ إِلَى صَاحِبِهِمْ، وَخِيَانَتِكُمْ. اللَّهُمَّ إِنِّي قَدْ مَلِلْتُهُمْ وَمَلُّونِي، وَسَئِمْتُهُمْ وَسَئِمُونِي.

حضرت می‌فرمایند: به خدا سوگند، گمان دارم این گروه بر شما چیره شوند؛ زیرا آنان بر باطل خود متحدند و شما از حق خود پراکنده‌اید، شما از پیشوای برحق خود نافرمانی می‌کنید و آنان از پیشوای باطل خود فرمان می‌برند. آنان در برابر پیشوای خود امانت‌دارند و شما خیانت می‌کنید.

در پایان، حضرت از آنان شکوه می‌کنند و می‌فرمایند: «اللَّهُمَّ إِنِّي قَدْ مَلِلْتُهُمْ وَمَلُّونِي»؛ خدایا، من از آنان به ستوه آمده‌ام و آنان نیز از من به ستوه آمده‌اند. «وَسَئِمْتُهُمْ وَسَئِمُونِي»؛ از آنان خسته شده‌ام و آنان نیز از من خسته شده‌اند. این شکوه‌ها در سخنان مختلف امیرالمؤمنین (ع) آمده است، نه فقط در شب نوزدهم.

یاران امیرالمؤمنین (ع) را می‌توان به سه دسته تقسیم کرد. دسته‌ای از آنان عاشق امیرالمؤمنین (ع) هستند؛ مانند شمعی که گرد وجود آن حضرت می‌چرخند و همچون پروانه دور ایشان می‌گردند.

یاران خاص امیرالمؤمنین (ع)، مانند مالک اشتر، عمار یاسر، کمیل بن زیاد، رشید حجری و بلال، دسته‌ای از یاران آن حضرت بودند.

دسته دوم، افرادی از قشرهای گوناگون بودند که خیر و شر را به‌خوبی تشخیص نمی‌دادند و نمی‌دانستند خیرشان در چیست و شرشان کجاست. درباره آنان می‌توان گفت: «یَمیلونَ»؛ با هر بادی به سویی می‌روند.

دسته سوم، افراد لجوجی بودند که با دشمنان امیرالمؤمنین (ع) همراهی می‌کردند. برخی از آنان در زمان حکومت عثمان وضع زندگی‌شان بسیار خوب شده و ثروتمند شده بودند. سپس به گروه یاران امیرالمؤمنین (ع) پیوستند، اما در برابر آن حضرت ایستادند. شکوه امیرالمؤمنین (ع) متوجه این دو دسته اخیر است؛ افرادی که دیگر قابل هدایت نیستند.

ازاین‌رو، امیرالمؤمنین (ع) در نفرین خود می‌فرمایند:

اللَّهُمَّ أَبْدِلْنِي بِهِمْ خَيْرًا مِنْهُمْ، وَأَبْدِلْهُمْ بِي شَرًّا مِنِّي.

خدایا، بهتر از اینان را نصیب من کن و بدتر از من را بر آنان بگمار.

این یاران باعث شدند که پس از شهادت امیرالمؤمنین (ع)، پیکر آن حضرت را مخفیانه دفن کنند. درباره علت دفن مخفیانه، برخی نوشته‌اند که این کار به وصیت خود امیرالمؤمنین (ع) انجام شد. ابن‌ابی‌الحدید نیز می‌گوید فرزندان آن حضرت می‌خواستند ایشان مخفیانه دفن شوند. اما ریشه اصلی این کار، به گفته مورخان، این بود که اگر بنی‌امیه از محل دفن امیرالمؤمنین (ع) آگاه می‌شدند، قبر آن حضرت را نبش می‌کردند. رفتار معاویه نشان می‌داد که دشنام‌گویی به امیرالمؤمنین (ع) ادامه خواهد یافت و این ناسزاگویی در میان بنی‌امیه نیز رواج داشت. اگر آنان از محل دفن آن حضرت باخبر می‌شدند، بی‌تردید به قبر ایشان تعرض می‌کردند.

امیرالمؤمنین (ع) از این ماجرا آگاه بودند و امام حسن (ع) و امام حسین (ع) نیز می‌دانستند که باید محل دفن ایشان پنهان بماند. ازاین‌رو، در دوران بنی‌امیه کسی از محل قبر امیرالمؤمنین (ع) آگاه نشد. مزار مطهر آن حضرت حدود صد سال، در دوران بنی‌امیه، پنهان بود و جز ائمه (ع) و برخی اصحاب خاص، کسی از آن اطلاع نداشت.

البته اصحاب خاصی از زمان امام سجاد (ع)، مانند ابوحَمزه ثمالی، می‌دانستند که امیرالمؤمنین (ع) در نجف مدفون‌اند. امام باقر (ع) و امام صادق (ع) نیز محل دفن آن حضرت را به برخی از اصحاب خاص خود، مانند زراره و معلّی بن خنیس، نشان داده بودند. آنان به زیارت حضرت می‌رفتند، اما محل مزار برای عموم مردم آشکار نبود.

آشکار شدن محل دفن در زمان هارون‌الرشید

محل دفن امیرالمؤمنین (ع) در زمان هارون‌الرشید به‌طور علنی آشکار شد. ماجرای آن را در تاریخ نقل کرده‌اند. عبدالله حازم، از نزدیکان هارون‌الرشید، می‌گوید روزی همراه او برای گردش و شکار از کوفه بیرون رفتیم. چند آهو دیدیم و سگ‌های شکاری و بازها را برای شکارشان فرستادیم. آهوها گریختند و به تپه‌ای پناه بردند. سگ‌ها و بازها تا پای تپه رفتند، اما به آن نزدیک نشدند و بازگشتند.

هر بار که آهوها از تپه پایین می‌آمدند، سگ‌ها و بازها به دنبالشان می‌رفتند؛ اما همین که آهوها به تپه پناه می‌بردند، تعقیب‌کنندگان بازمی‌گشتند. هارون‌الرشید از این ماجرا متحیر شد و پرسید چه رازی در این تپه است که سگ‌ها و بازهای شکاری به آن نزدیک نمی‌شوند.

افرادی را فرستاد تا از پیرمردان آن ناحیه درباره تپه پرس‌وجو کنند. سرانجام پیرمردی سالخورده از قبیله بنی‌اسد را یافتند. از او پرسیدند راز تپه چیست که هیچ حیوانی نمی‌تواند به آن نزدیک شود. پیرمرد گفت: «اگر به من امان بدهید، ماجرا را می‌گویم.» هارون به او امان داد. پیرمرد گفت: «از پدرم شنیدم و او از پدرانش نقل می‌کرد که اینجا محل دفن وجود مقدس امیرالمؤمنین (ع) است. اینجا پناهگاه و مأمن انسان‌ها و حیوان‌هاست.»

نقل کرده‌اند که هارون‌الرشید پس از شنیدن این سخن وضو گرفت، به آنجا رفت، زیارت کرد و نماز خواند. سپس دستور داد بنایی بر آن تپه بسازند. آن بنا در دوره‌های بعد، از جمله در زمان آل‌بویه، ترمیم و بازسازی شد.

بنابراین، محل دفن امیرالمؤمنین (ع) در زمان هارون‌الرشید به‌صورت علنی آشکار شد؛ هرچند ائمه (ع) و اصحاب خاصشان پیش از آن نیز از محل قبر آگاه بودند و در دوران بنی‌امیه، این مکان برای عموم شناخته‌شده نبود.

امیرالمؤمنین (ع) در شب نوزدهم از امت پیامبر (ص) شکوه می‌کنند. این خطبه، خطبه هفتادم نهج‌البلاغه است.

امیدواریم هر کجا که هستیم، در غیاب و حضور، به امیرالمؤمنین (ع) پناه ببریم و آن حضرت دست ما، فرزندان و نسل ما را در دنیا و آخرت بگیرند، ان‌شاءالله.

وَصَلَّى اللهُ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ. اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَى مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ.